آبخوان زیر پای بم، هر سال نیم متر پایین تر می رود
سطح آبخوان شهرستان بم هر سال ۵۰ سانتیمتر پایین میرود؛ ۱۰۰ میلیون مترمکعب از چاهها برداشت میشود و ۹۵۰۰ هکتار از نخلستانها هنوز غرقابی آبیاری میشوند.
به گزارش کرمان نو، بم را میشود از روی نخلستانهایش شناخت؛ شهری که اقتصاد و هویت بخش بزرگی از آن با خرما گره خورده است. اما زیر این سبزی، آبی در حال عقبنشینی است. آبخوان بم طی یک دهه گذشته بهطور متوسط هر سال حدود ۵۰ سانتیمتر افت کرده و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب از چاههای شهرستان برداشت میشود؛ در حالی که بیش از ۷۰ درصد منابع آب شهرستان در بخش کشاورزی مصرف میشود. همزمان، آب شرب شهر نیز همچنان عمدتاً از چاهها تأمین میشود. سد نساء با ۸۶ میلیون مترمکعب آب، معادل ۵۱ درصد ظرفیت مخزن، بخشی از پاسخ به این فشار است، اما هنوز قرار نیست همه مسئله را حل کند.
مسئله آب بم را نمیتوان فقط با عدد ذخیره سد نساء یا میزان افت آبخوان توضیح داد. در یک سوی ماجرا، منابع زیرزمینی قرار دارند که هر سال پایینتر میروند؛ در سوی دیگر، ۱۱ هزار و ۷۰۰ هکتار نخلستان، چاهها و قنواتی که دبیشان کاهش یافته و شبکههای انتقال آبی که بخشی از کشاورزان میگویند آب را پیش از رسیدن به باغ از دست میدهند. برای آب شرب نیز راهحل فعلی همچنان ترکیبی از چاه، چاههای پدافندی و آب سد نساء است.
آبخوانی که سالانه نیم متر پایین میرود
حمید علیدادی سلیمانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمان در گفت و گو با کرماننو، وضعیت منابع آب زیرزمینی بم را حاصل روندی میداند که در یک سال یا یک فصل شکل نگرفته است.
به گفته او، آبخوان شهرستان بم در ۱۰ سال گذشته روند نزولی داشته و بهطور متوسط سالانه حدود ۵۰ سانتیمتر افت کرده است.
در حال حاضر حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب از چاههای شهرستان بم برداشت میشود. این میزان برداشت با ظرفیت تجدیدپذیر منابع زیرزمینی همخوان نیست و برای بازگرداندن تعادل به منابع، کاهش برداشت و افزایش بهرهوری مصرف آب، بهویژه در بخش کشاورزی، ضروری است.
در شهرستان بم ۳۰۱ حلقه چاه مجاز و ۲۶ حلقه چاه غیرمجاز شناسایی شده است.
به گفته مدیرعامل آب منطقهای کرمان، فرآیند تعیین تکلیف چاههای غیرمجاز و مسدودسازی آنها از طریق کمیسیون آبهای زیرزمینی در حال پیگیری است.
اما در کنار منابع زیرزمینی، سد نساء قرار دارد؛ مخزنی که قرار است سهم آن در تأمین آب بم در سالهای آینده بیشتر شود. ذخیره فعلی سد حدود ۸۶ میلیون مترمکعب اعلام شده که معادل ۵۱ درصد ظرفیت مخزن است.
با این حال، آب منطقهای برای این پرسش که منابع آب بم دقیقاً تا چند سال دیگر دوام میآورند، عدد مشخصی ارائه نکرده است.
علیدادی سلیمانی میگوید تعیین چنین عددی نیازمند مدلسازی و مطالعات تخصصی، از جمله مطالعات ژئوفیزیکی و آزمونهای پمپاژ است.
برنامهای که آب منطقهای برای حفظ منابع دنبال میکند، شامل کاهش ۲۵ درصدی برداشت از منابع زیرزمینی از طریق اصلاح مجوزها، تکمیل انتقال آب سد نساء، حفظ قنوات، استفاده از کنتورهای هوشمند و کنترل برداشتها و افزایش بهرهوری در کشاورزی است.
در چشمانداز پنج تا ۱۰ ساله نیز قرار است بخش عمده آب شرب بم از سد نساء تأمین شود و منابع زیرزمینی بیشتر برای کشاورزی و صنعت باقی بمانند.
۱۱۷۰۰ هکتار نخلستان؛ بیش از ۷۰ درصد آب برای کشاورزی
عباس رخشان، رئیس جهاد کشاورزی شهرستان بم، تصویر دیگری از مسئله آب ارائه میکند؛ تصویری که در آن نخلستانها بزرگترین مصرفکننده آب شهرستاناند.
سطح نخلستانهای بم حدود ۱۱ هزار و ۷۰۰ هکتار است. از این میزان، حدود ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار به آبیاری کمفشار و تحتفشار مجهز شده و حدود ۹ هزار و ۵۰۰ هکتار همچنان با روش سنتی و غرقابی آبیاری میشود.
رخشان میگوید بر اساس برآورد مشاوران، نیاز آبی هر هکتار نخلستان حدود ۲۳ هزار مترمکعب در سال است. این عدد، برآورد نیاز آبی است و لزوماً به معنای برداشت واقعی همین میزان آب برای هر هکتار نیست؛ زیرا در سالهای کمآبی، میزان آب در دسترس کمتر از نیاز برآوردشده است.
به گفته رئیس جهاد کشاورزی بم، بیش از ۷۰ درصد منابع آب شهرستان در بخش کشاورزی مصرف میشود. این سهم بالا در شرایط کاهش بارندگی و افت دبی منابع زیرزمینی، مستقیماً خود را در نخلستانها نشان داده است.
سال گذشته حدود ۱۲۰۰ هکتار از نخلستانها به مدت سه ماه با قطع کامل آب مواجه شدند و حدود ۵ هزار هکتار نیز تحت تأثیر خشکسالی قرار گرفتند.
رخشان میگوید شرایط امسال نسبت به سال گذشته بهتر شده و میزان تخصیص آب نیز افزایش یافته است. در همین چارچوب، حدود ۱۹ میلیون مترمکعب آب از سد نساء برای اراضی زیر سد، به مساحت حدود ۴۵۰۰ هکتار، تخصیص یافته است.
این تخصیص البته مربوط به همین اراضی زیر سد است و نمیتوان آن را معادل کل نیاز آبی بخش کشاورزی بم دانست.
قناتهایی که دوباره جان میگیرند
در بم هنوز قنات بخش مهمی از شبکه تأمین آب کشاورزی است. به گفته رخشان، حدود ۲۱۰ رشته قنات فعال در شهرستان وجود دارد و عملیات احیا و مرمت آنها ادامه دارد.
حدود ۸ میلیارد تومان برای احیای ۹ رشته قنات در حال هزینه شدن است. یکی از قنوات در منطقه سروستان نیز پس از حدود ۳۰ سال دوباره احیا شده و دبی فعلی آن حدود ۱۰ تا ۱۵ لیتر بر ثانیه است؛ عملیاتی که هنوز ادامه دارد و امکان افزایش دبی آن وجود دارد.
جهاد کشاورزی علاوه بر قنوات، روی کاهش تلفات انتقال آب نیز کار کرده است. به گفته رخشان، بیش از ۲۰۰ کیلومتر کانال در حوزه تحت مسئولیت این مجموعه اجرا شده است. در روداب غربی نیز بر اساس مطالعات مشاور، حدود ۲۰ کیلومتر کانال اجرا شده و حدود ۱۰۰ کیلومتر دیگر باقی مانده است. بخشی از کانالهای اصلی و درجه یک و دو نیز در حوزه مسئولیت آب منطقهای قرار دارد.
در روستاهایی که دهیاری ندارند نیز حدود ۳ کیلومتر کانال اجرا شده است.
در بخش ذخیره آب نیز حدود ۶۰ استخر احداث شده که ظرفیت آنها متفاوت است و از حدود ۵۰ مترمکعب تا ۱۰۰۰ و حتی ۱۵۰۰ مترمکعب میرسد.
آب شرب هنوز روی چاهها ایستاده است
اگر آب کشاورزی بم با قنات و چاه و نساء سر و کار دارد، آب شرب شهر هنوز بیش از همه به چاهها متکی است.
محمدرضا موحدی، رئیس آب و فاضلاب شهرستان بم، میگوید منابع اصلی تأمین آب شرب شهرستان، چاهها هستند. در فصل گرم و زمان اوج مصرف، اگر کسری وجود داشته باشد، ۳۰ درصد منابع تأمین از سد نساء خواهد بود.
آبفا برای عبور از تنش آبی امسال نیز سراغ منابع زیرزمینی رفته است؛ دو حلقه چاه پدافندی در بم حفر، تجهیز و وارد مدار شدهاند. هزینه حفر و تجهیز این دو حلقه چاه حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد تومان بوده است.
در کنار آن، برای مخزن، ایستگاه پمپاژ و خط انتقال نیز حدود ۴۷ میلیارد تومان هزینه شده است.
موحدی میگوید برنامه مدیریت آب برای هر سال آبی از ابتدای سال تدوین میشود و در صورت ادامه خشکسالی یا ایجاد مشکل برای چاههای موجود، حفر چاههای جایگزین و پدافندی در دستور کار قرار میگیرد.
مسئله فقط تأمین آب از منبع نیست؛ شبکه توزیع هم نیازمند اصلاح است. از ابتدای سال تاکنون ۵ هزار متر از شبکه توزیع در بم بازسازی شده و حدود ۲۵۰ انشعاب غیرمجاز نیز به انشعاب مجاز تبدیل شدهاند.
همچنین ۱۹ کیلومتر توسعه و بازسازی شبکه توزیع در بم و بروات در حال انجام است.
رئیس آبفا معتقد است مدیریت مصرف از سوی شهروندان نیز میتواند فشار بر منابع را کم کند و در زمان اوج مصرف، میزان تولید مورد نیاز را حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهد.
وقتی اُفت آبخوان به باغ میرسد
اما اُفت آبخوان برای کشاورز یک عدد روی کاغذ نیست. در بروات، اثر آن را میتوان از روی چاه و قنات و میزان برداشت خرما دنبال کرد.
مرتضی عباسزاده، کشاورز ساکن شهر بروات، بیش از ۴۰ سال است کشاورزی میکند؛ او فعالیت کشاورزی خود را از سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ به یاد میآورد و اکنون حدود ۱۱ هکتار نخلستان دارد.
او از کاهش دبی قنات و چاههایش میگوید و معتقد است شرایط آب نسبت به گذشته تغییر کرده است. به گفته عباسزاده، میزان آبدهی قناتش حدود ۲۰ درصد کاهش یافته و دبی چاهها نیز حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کمتر شده است.
به گفته او، در گذشته چاهها هر ۶ تا ۱۰ سال نیاز به عمیقسازی یا رسیدگی داشتند، اما اکنون این فاصله به حدود ۲ تا ۳ سال رسیده است.
عباسزاده میگوید سال گذشته نزدیک به ۱۰۰ تن محصول برداشت کرده، اما امسال برداشت به حدود ۷۰ تا ۸۰ تن رسیده است. کوچکتر شدن میوه و افزایش ریزش محصول از دیگر تغییراتی است که او در نخلستانش مشاهده کرده است.
او البته مسئله تولید را فقط به آب مربوط نمیداند و از اثر گرما و قطعی برق نیز بر کشاورزی سخن میگوید.
در تأمین آب نخلستان او، آب سد نساء نیز نقش دارد؛ به گفته این کشاورز، سال گذشته وضعیت دریافت آب مناسب نبوده، اما امسال شرایط بهتر شده است.
یکی دیگر از گلایههای او، وضعیت کانالهای قدیمی و خاکی است. عباسزاده معتقد است بخشی از آب پیش از رسیدن به نخلستان در مسیر انتقال از دست میرود و اصلاح کانالها و استفاده از مسیرهای مناسبتر انتقال میتواند بخشی از این اتلاف را کاهش دهد.
روداب غربی؛ آب هست، اما بخشی از آن در راه میماند
علی اماندادی، کشاورز روداب غربی از توابع بروات، نیز حدود ۴۰ سال سابقه کشاورزی خانوادگی دارد و حدود ۲۴ هکتار نخلستان در اختیار دارد.
او میگوید دبی منابع آب طی حدود یک دهه گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته است. عمق چاه او که پیشتر حدود ۱۰۰ متر بوده، اکنون به حدود ۱۲۰ متر رسیده است.
اماندادی از قنات و چاه و همچنین آب نساء استفاده میکند و میگوید امسال نسبت به سال گذشته شرایط دریافت آب بهتر بوده است. با این حال، از نگاه او مسئله فقط کمبود منبع نیست.
مسیر انتقال آب تا باغ او حدود ۲ کیلومتر است و او برآورد میکند حدود نیمی از آب در مسیر کانالهای قدیمی از دست می رود. این عدد برآورد شخصی این کشاورز است و اندازهگیری رسمی تلفات شبکه نیست.
او میگوید در روداب شرقی، بخشی از کانالها بهسازی شدهاند، اما روداب غربی به دلیل شرایط زمین و سنگی بودن مسیر، همچنان با مشکل کانالهای قدیمی مواجه است.
کاهش آب در این منطقه با کاهش محصول نیز همراه شده است. اماندادی میگوید میزان برداشت محصولش که حدود پنج تا شش سال پیش نزدیک به ۵۰ تن بوده، اکنون به حدود ۲۵ تا ۳۰ تن رسیده است و تعدادی از درختان نیز به دلیل کمبود آب خشک شدهاند.
به گفته او، قنات هر سال نیاز به لایروبی و رسیدگی دارد. دبی قنات نیز در سالهای پربارش حدود ۲۱ تا ۲۵ لیتر بر ثانیه و در سالهای خشک حدود ۱۰ تا ۱۲ لیتر بر ثانیه است.
روایت اماندادی یک تفاوت مهم با روایت ساده «کمبود آب» دارد: از نگاه او، در بخشی از منطقه آب وجود دارد، اما بخشی از آن در مسیر انتقال به باغ هدر میرود. بنابراین برای کشاورز، اصلاح کانال به اندازه افزایش آب اهمیت دارد.
مسئله فقط کمآبی نیست
کنار هم گذاشتن این روایتها، تصویر پیچیدهتری از آب بم نشان میدهد. آب منطقهای از افت متوسط سالانه ۵۰ سانتیمتری آبخوان و برداشت حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعبی از چاهها میگوید. جهاد کشاورزی از ۱۱۷۰۰ هکتار نخلستان سخن میگوید که حدود ۹۵۰۰ هکتار آن همچنان غرقابی آبیاری میشود. آبفا نیز تأمین آب شرب را همچنان عمدتاً متکی به چاهها میداند و برای عبور از تنش، دو چاه پدافندی وارد مدار کرده است.
در میدان، کشاورزان از عمیقتر شدن چاهها، کاهش دبی قنوات، افت تولید و تلفات کانالها میگویند.
در این میان، سد نساء قرار است بخشی از فشار را بردارد؛ چه در تأمین آب شرب و چه در بخش کشاورزی. اما حتی در برنامه دستگاههای متولی نیز کاهش فشار بر منابع زیرزمینی بدون کاهش برداشت، افزایش بهرهوری کشاورزی، توسعه آبیاری نوین، حفظ قنوات و اصلاح شبکههای انتقال ممکن نیست.
آب بم فعلاً تمام نشده است؛ اما دادهها نشان میدهند که ادامه الگوی فعلی نیز بدون هزینه نیست. آبخوان پایین میرود، چاهها عمیقتر میشوند، قنوات کمآبتر و نخلستانها کممحصولتر. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر فقط این نیست که بم چقدر آب دارد؛ مسئله این است که چه مقدار از آبی که دارد، از منبع تا مصرفکننده سالم میرسد و چه مقدار از منابع زیرزمینی میتواند بدون آسیب بیشتر برداشت شود.
و شاید مهمترین پاسخ به آینده آب بم، نه یک عدد برای «سالهای باقیمانده»، بلکه همان دو عددی باشد که امروز پیش روی شهرستان قرار گرفته است: افت سالانه ۵۰ سانتیمتری آبخوان و هدف کاهش ۲۵ درصدی برداشت از منابع زیرزمینی. فاصله میان این دو، همان جایی است که آینده آب بم رقم خواهد خورد.