تقابل نان و بحران فرونشست

به گزارش کرمان نو، کرمان سال‌هاست با خشکسالی، کاهش بارندگی و افت شدید سفره‌های آب زیرزمینی دست‌وپنجه نرم می‌کند. با این حال، کشاورزی همچنان ستون اصلی اقتصاد بسیاری از شهرستان‌های استان به شمار می‌رود. از باغ‌های پسته رفسنجان و سیرجان گرفته تا مزارع محصولات جالیزی و نخلستان‌های جنوب کرمان، هزاران خانوار زندگی خود را از زمین به دست می‌آورند. به همین دلیل، هر تصمیمی درباره مدیریت آب، مستقیماً بر درآمد، اشتغال و حتی ماندگاری جمعیت در روستاها اثر می‌گذارد.

رنج همزمان معیشت و آب

بر اساس تازه‌ترین داده‌های بازار کار، میانگین سهم اشتغال کشاورزی در کشور طی سال ۱۴۰۴ به ۱۳.۹ درصد رسیده و نسبت به سال قبل تغییری نکرده است، اما این میانگین تصویر واقعی استان‌ها را نشان نمی‌دهد. فاصله کرمان با میانگین ملی بیش از ۲۲ واحد درصد است. فاصله‌ای که نشان می‌دهد اقتصاد استان هنوز وابستگی عمیقی به کشاورزی دارد.

این وابستگی البته منحصر به کرمان نیست. استان‌هایی مانند خراسان شمالی، زنجان، کرمانشاه، اردبیل، آذربایجان غربی، لرستان، همدان، گلستان و کردستان نیز سهم بالایی از اشتغال خود را از کشاورزی تأمین می‌کنند، اما کرمان در صدر این فهرست قرار گرفته است. جایگاهی که در کنار بحران آب، معنایی دوگانه پیدا می‌کند.

با این حال، ادامه روند فعلی نیز هزینه‌ای سنگین دارد. بخش بزرگی از تولیدات کشاورزی استان بر منابع آب زیرزمینی متکی است. منابعی که سال‌هاست بیش از ظرفیت طبیعی خود برداشت شده‌اند. نتیجه این برداشت بی‌رویه، افت سطح آبخوان‌ها و پدیده‌ای است که کارشناسان آن را «مرگ خاموش زمین» می‌نامند یا همان فرونشست.

کرمان یکی از استان‌هایی است که طی سال‌های اخیر بارها در گزارش‌های رسمی به عنوان یکی از کانون‌های اصلی فرونشست معرفی شده است. دشت‌های مختلف استان با افت شدید سطح آب زیرزمینی روبه‌رو هستند و ادامه این روند، علاوه بر تهدید کشاورزی، زیرساخت‌ها، راه‌ها، خطوط انتقال انرژی و حتی سکونتگاه‌های انسانی را نیز در معرض خطر قرار داده است.

در همین حال، آمارهای بازار کار نیز تصویر پیچیده‌ای ارائه می‌کنند. سهم اشتغال کشاورزی کرمان نسبت به سال گذشته حدود ۲.۱ واحد درصد کاهش یافته است، اما این کاهش را نمی‌توان نشانه خروج استان از وابستگی به کشاورزی دانست. کارشناسان معتقدند کاهش سهم اشتغال در یک بخش، الزاماً به معنای کاهش فشار بر منابع آب نیست. این تغییر ممکن است حاصل کاهش فرصت‌های شغلی، مهاجرت نیروی کار، تغییر ترکیب بازار اشتغال یا افت درآمد کشاورزان باشد، نه اصلاح ساختار تولید.

 

کشت آبی، گره اصلی بحران در کرمان

 

اگرچه کاهش بارندگی و خشکسالی از عوامل اصلی تنش آبی در کرمان به شمار می‌روند، اما کارشناسان معتقدند ریشه بحران را باید در شیوه بهره‌برداری از منابع آب جست‌وجو کرد. بخش عمده تولیدات کشاورزی ایران، همچنان بر پایه آبیاری استوار است که این روش فشار سنگینی بر آبخوان‌ها وارد کرده است.

منصور سهرابی، اگرو‌اکولوژیست و متخصص بوم‌شناسی و محیط‌زیست، با اشاره به سهم بالای کشت آبی در تولیدات زراعی کشور می‌گوید: میانگین تولید از کشت آبی در دنیا حدود ۲۰ درصد است، اما در ایران در خوزستان ۹۶ درصد، فارس ۹۸ درصد، اصفهان ۹۹ درصد، خراسان رضوی ۹۸ درصد و آذربایجان غربی ۸۸ درصد تولیدات زراعی از کشت آبی است. بین سطح کشت آبی و شدت بحران آب در این استان‌ها همبستگی مثبت وجود دارد و ادامه این روند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به همراه خواهد داشت. نام کرمان در بین استان ها نیامده است اما کرمان نیز از همین الگوی ناپایدار پیروی میکند. در بسیاری از دشت‌های استان، افت مداوم سطح آب زیرزمینی زنگ خطر را سال‌هاست به صدا درآورده است.

توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، بدون کنترل میزان برداشت و اصلاح الگوی کشت، به‌تنهایی نمی‌تواند بحران را برطرف کند. هرچند این روش‌ها بهره‌وری مصرف آب را افزایش می‌دهند، اما زمانی که سطح زیرکشت کاهش نیابد یا محصولات پرمصرف همچنان کشت شوند، مصرف واقعی آب کاهش محسوسی نخواهد داشت.

 

وقتی امنیت غذایی با امنیت آبی تعارض پیدا می‌کند

کشاورز را نمی‌توان تنها مسئول بحران دانست. او آخرین حلقه زنجیره‌ای است که تصمیم‌های کلان، سیاست‌های حمایتی، قیمت‌گذاری آب و انرژی و نبود فرصت‌های شغلی جایگزین، آن را تشکیل می دهند، کشاورزی که تنها منبع درآمد خود را در زمین می‌بیند، توان پذیرش هزینه اصلاحات را به تنهایی ندارد.

کارشناسان تأکید می‌کنند راه برون‌رفت از بحران، حذف کشاورزی نیست، بلکه تغییر تدریجی ساختار اقتصادی استان است. 

کرمان ظرفیت‌های فراوانی در حوزه معدن، انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع فرآوری محصولات کشاورزی و گردشگری تاریخی و طبیعی دارد. استفاده از این ظرفیت‌ها می‌تواند بخشی از فشار اشتغال را از دوش کشاورزی بردارد و وابستگی معیشت مردم به برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی را کاهش دهد.

در کنار آن، اصلاح الگوی کشت، توسعه محصولات کم‌آب‌بر، مدیریت هوشمند منابع آب، جلوگیری از حفر چاه‌های غیرمجاز و کنترل برداشت از سفره‌های زیرزمینی، از اقداماتی است که می‌تواند سرعت تخریب آبخوان‌ها را کاهش دهد.

 

انتخابی که آینده کرمان را رقم می‌زند

احیا منابع آب زیرزمینی با هدف کنترل برداشت، انسداد چاه‌های غیرمجاز و مدیریت آبخوان‌ها تدوین شد، اما بسیاری از گزارش‌های رسمی از پیشرفت محدود این برنامه حکایت دارند. در نتیجه، بخش مهمی از آبخوان‌های کشور همچنان تحت فشار برداشت‌های بیش از ظرفیت قرار دارند.

کرمان، استانی که اقتصاد آن به کشاورزی وابسته است، نمی‌تواند یک‌شبه از این بخش فاصله بگیرد. اما ادامه روند کنونی نیز نه تنها آینده این بخش که زندگی ساکنان منطقه را با تهدیدی جدی مواجه خواهد کرد. این تعارض بین آب و نان  واقعیتی است که هر روز در دشت‌های استان خود را نشان می‌دهد. از یک سو هزاران خانواده معیشت خود را از کشاورزی به دست می‌آورند و از سوی دیگر، افت آبخوان‌ها و فرونشست زمین، پایه‌های زمین را سست کرده است.

اشتغال کشاورزی و بحران آب را دیگر نمی‌توان جدا از هم تحلیل کرد. نقشه اشتغال استان کرمان، در واقع نقشه وابستگی مردم به منابع آبی است که ظرفیت آن‌ها رو به پایان است.