پاییز ۱۴۰۵ برای کشاورزی کرمان چه در آستین دارد؟
مدیریت سیلاب غافلگیر میشود؟
سرنوشت بارشهای پاییزی را نه فقط میزان باران، بلکه آمادگی استان برای مهار روانآب و حفاظت از مردم و زیرساختها تعیین میکند.
الگوهای اقلیمی احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال را در پاییز تقویت کردهاند، اما در استانی با آبخوانهای فرونشسته، رودخانههای فصلی و معیشت وابسته به کشاورزی، هر بارانی لزوماً به معنای جبران کمآبی نیست. در کرمان، نخستین باران پاییزی همیشه یک معنا ندارد. برای باغدار رفسنجانی که هر سال افت آب چاه را میبیند، صدای باران میتواند نوید نفسکشیدن خاک باشد. همان ابر، چند صد کیلومتر پایینتر، برای خانوادهای در جنوب استان یادآور آبگرفتگی جاده، طغیان رودخانه فصلی و ساعتهایی است که راه روستا بسته میشود. پاییز ۱۴۰۵ ممکن است این دو تصویر را همزمان پیش چشم کرمان بگذارد: بارشی که به آن نیاز دارد و سیلابی که برایش آماده نیست.
النینو آمده، اما باران قطعی نیست
سازمان جهانی هواشناسی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد النینو در حال تقویت است و انتظار میرود در فاصله اوت تا اکتبر به رویدادی قوی تبدیل شود. همزمان احتمال شکلگیری فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند نیز وجود دارد؛ الگویی که میتواند اثر النینو را در مناطق پیرامون اقیانوس هند تقویت یا جابهجا کند.
تازهترین ارزیابی مؤسسه بینالمللی پژوهش اقلیم و جامعه نیز نشان میدهد شاخص هفتگی دمای ناحیه نینو ۳.۴ تا ۱۲ اوت به ۲.۷ درجه سانتیگراد بالاتر از نرمال رسیده است. از ۲۶ مدل بررسیشده، ۲۵ مدل اوج رویداد را در فاصله اکتبر تا دسامبر در رده «بسیار قوی» قرار دادهاند.
با این حال، شدت النینو در اقیانوس آرام مساوی با بارش قطعی در کرمان نیست. سازمان جهانی هواشناسی تأکید میکند اثر هر دوره النینو به شدت، زمان شکلگیری، مدت ماندگاری و تعامل آن با دیگر الگوهای اقیانوسی و جوی بستگی دارد. این سازمان اصطلاح پرکاربرد «سوپرالنینو» را نیز در طبقهبندی رسمی خود به کار نمیبرد.
در ایران، سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، گفته است بر پایه الگوهای فعلی، با احتمال حدود ۷۰ درصد بارش پاییز کشور بیش از نرمال خواهد بود. او در همان اظهارنظر یادآوری کرده که برخی دورههای النینو، تغییر محسوسی در بارش ایران به وجود نیاوردهاند.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، روایت محتاطانهتری دارد: نشانهها از بارش نرمال تا بیش از نرمال، بهویژه در نیمه دوم پاییز، حکایت میکنند، اما النینو تنها قطعه این پازل نیست. دمای اقیانوس هند و اطلس، مسیر سامانههای بارشی، پوشش برف و شدت پرفشار سیبری نیز نتیجه نهایی را تغییر میدهند
پیشبینی فصلی فقط میگوید مجموع بارش سهماهه با چه احتمالی در یکی از سه محدوده کمتر از نرمال، نرمال یا بیشتر از نرمال قرار میگیرد. این پیشبینی، زمان ورود هر سامانه، محل دقیق بارش و شدت رگبار را مشخص نمیکند. ممکن است یک یا دو بارش سنگین، مجموع فصل را بالاتر از میانگین ببرد، بیآنکه آب پایدار و قابلاستفادهای برای بخش بزرگی از استان فراهم شود.
باران بیشتر، آب بیشتر؟
کرمان سال آبی نسبتاً پربارشی را پشت سر گذاشته است. آمار منتشرشده تا نهم خرداد ۱۴۰۵، بارش استان را ۱۶۶.۴ میلیمتر نشان میداد؛ ۳۸ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت و بیش از دو برابر مدت مشابه سال قبل.
این اعداد در نگاه نخست امیدوارکنندهاند، اما آثار چند دهه برداشت از آب زیرزمینی با یک سال پربارش پاک نمیشود. گزارش خرداد ۱۴۰۵ مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد در مقیاس کشور، حجم آب تجدیدپذیر از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب در اوایل دهه ۱۳۷۰ به کمتر از ۷۰ میلیارد مترمکعب در سال آبی ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ رسیده است. کسری تجمعی آبخوانهای کشور نیز ۱۵۵ میلیارد مترمکعب برآورد شده و بیش از ۷۰ درصد مساحت آبخوانها برداشتی بالاتر از حد پایدار را تجربه میکنند.
در کرمان، نشانه این برداشت اضافه روی زمین دیده میشود. بر پایه گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، ۳۷ شهر با جمعیت یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر و هزار و ۱۹۹ آبادی با جمعیت ۶۱۵ هزار نفر در پهنههای فرونشستی استان قرار دارند. نرخ نشست در بخشهایی از رفسنجان، ارزوئیه و فاریاب به ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر در سال میرسد.
آبخوانی که بر اثر برداشت طولانیمدت متراکم شده، مانند مخزنی خالی نیست که با چند باران دوباره پر شود. بخشی از ظرفیت ذخیره آن ممکن است برای همیشه از دست رفته باشد. بارندگی میتواند اندکی از فشار را کاهش دهد، اما نمیتواند پیامد برداشت بیشتر از ظرفیت طبیعی را خنثی کند.
سود بارش پاییزی به شکل باریدن آن نیز بستگی دارد. بارش آرام و پیوسته، اگر روی خاک آماده و در حوضهای با امکان نفوذ رخ دهد، رطوبت خاک را افزایش میدهد، نیاز آبی مزارع را کمتر میکند و تا حدی به تغذیه آبخوان کمک میرساند. رگبار شدید روی زمین خشک، کوبیدهشده یا فاقد پوشش گیاهی، بیشتر به روانآب تبدیل میشود؛ خاک را میشوید، راه میبندد و در زمانی کوتاه از دسترس خارج میشود.
سیلاب برای کرمان یک احتمال دور نیست
کرمان در یک سال گذشته چند بار با هشدار سیلاب روبهرو شده است. در آذر ۱۴۰۴، شرکت مدیریت منابع آب ایران برای کرمان و سه استان جنوبی دیگر هشدار قرمز صادر کرد و از خطر بالا آمدن ناگهانی رودخانهها، انسداد راهها، تخریب پلها و خسارت به تأسیسات خبر داد.
النینوی قوی احتمال بارش پاییزی را افزایش داده، اما هیچ مدل فصلی زمان و محل رگبارهای کرمان را از اکنون تعیین نمیکند؛ ممکن است فصل پربارش ثبت شود و در همان حال، سهم آبخوانها از این بارش اندک بماند.»
در مرداد ۱۴۰۵ نیز مدیریت بحران استان برای نیمه جنوبی، جنوبغربی و ارتفاعات مرکزی هشدار بارش، تگرگ، آبگرفتگی و سیلاب صادر کرد.
گستردگی استان، فاصله زیاد شهرها و روستاها، رودخانههای فصلی و راههایی که از مسیر آبراههها عبور میکنند، خطر را بهشدت نامتوازن کرده است. یک سامانه بارشی ممکن است در ارتفاعات مرکزی به برف یا بارانی مفید تبدیل شود و همزمان در جنوب استان، جادهای کمارتفاع یا روستایی در حاشیه رودخانه را گرفتار سیلاب کند.
پژوهشهای اقلیمی درباره جنوبغرب آسیا نیز نشان میدهند در سالهای النینو احتمال افزایش بارش پاییزی و رخدادهای حدی بیشتر میشود، اما این یک رابطه آماری است، نه حکمی قطعی برای هر سامانه بارشی.
آزمون معیشت روستایی
اثر یک پاییز متفاوت فقط در سد و آبخوان خلاصه نمیشود. در سال ۱۴۰۴، حدود ۳۶.۲ درصد شاغلان کرمان در بخش کشاورزی کار میکردند؛ بالاترین سهم در میان استانهای کشور و بیش از دو و نیم برابر میانگین ملی. در چنین اقتصادی، تغییر بارش بهسرعت به درآمد خانوار، قیمت محصول، دسترسی به کار فصلی و امنیت غذایی راه پیدا میکند.
گزارش تازه سازمان بینالمللی کار درباره آمریکای لاتین و کارائیب، پیشبینی مستقیمی برای ایران نیست، اما زنجیره اثر را روشن میکند: بارش سنگین و سیلاب میتواند خاک را فرسوده، منابع آب را آلوده و راه و زیرساخت را تخریب کند. وقفه در تولید و توزیع نیز درآمد کارگران را کاهش میدهد و فشار هزینه غذا و انرژی را افزایش میدهد. این گزارش کارگران روستایی، غیررسمی و شاغلان فضای باز را از آسیبپذیرترین گروهها میداند.
همین زنجیره در کرمان نیز قابلتصور است. باغهای پسته شمال استان، نخلستانها و مزارع جنوب و دامداریهای روستایی از بارش مناسب سود میبرند، اما بارش شدید در زمان نامناسب میتواند به محصول، جاده مزرعه، قنات، کانال آبیاری و تأسیسات برق و پمپاژ آسیب بزند. کشاورزانی که بیمه مؤثر یا پسانداز کافی ندارند، هزینه این خسارت را زودتر و سنگینتر از دیگران میپردازند.
دو ماه برای آمادگی
فرصت النینو برای کرمان در خود باران نیست، در کاری است که پیش از باران انجام میشود. لایروبی آبراههها و دهانه پلها، بازبینی سیلبندها، پاکسازی مسیر رودخانههای فصلی، ایمنسازی چاههای آب شرب در برابر آلودگی، شناسایی راههای روستایی پرخطر و آمادهکردن ماشینآلات باید پیش از ورود نخستین سامانه جدی انجام شود.
«در استانی که بیش از یکسوم شاغلانش به کشاورزی وابستهاند و ۳۷ شهر آن در پهنه فرونشست قرار دارند، مدیریت باران فقط مسئله هواشناسی نیست؛ آزمونی برای حفاظت از آب، راه، مزرعه و درآمد خانوارهای روستایی است.»
در سوی دیگر، بارش باید تا حد ممکن از جریانی خسارتزا به منبعی برای تغذیه خاک و آبخوان تبدیل شود. آبخیزداری و پخش سیلاب، حفاظت از عرصههای بالادست، مرمت بندهای خاکی و مدیریت مخازن کوچک محلی میتواند بخشی از روانآب را نگه دارد. این اقدامها بدون داده دقیق و هماهنگی میان هواشناسی، آب منطقهای، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، راهداری و مدیریت بحران نتیجه محدودی خواهد داشت.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشانههایی از ضعف شبکه پایش آب را نشان میدهد. در طرح ملی احیا و تعادلبخشی آبهای زیرزمینی، نصب تجهیزات اندازهگیری روی منابع آب و چاههای اکتشافی فقط پنج درصد و حفر و تجهیز چاههای پایش فقط دو درصد پیش رفته است. بانک برخط بیلان ۶۰۹ محدوده مطالعاتی کشور نیز اجرا نشده است.
استانی مانند کرمان که هم با فرونشست شدید روبهروست و هم در معرض سیلاب ناگهانی قرار دارد، بدون شبکه پایش کامل نمیتواند بفهمد چه مقدار از باران به آبخوان رسیده و چه مقدار به روانآب خسارتزا تبدیل شده است.
پاییز ۱۴۰۵ هنوز نیامده و نقشههای هواشناسی تا آن زمان بارها تغییر خواهند کرد. آنچه اکنون میدانیم این است که النینویی قوی شکل گرفته و احتمال بارش مناسب در ایران افزایش یافته است. آنچه نمیدانیم، زمان، محل و شدت بارش در کرمان است.
اگر استان فقط منتظر عدد بارندگی بماند، ممکن است پس از چند رگبار، هم آمار پربارش ثبت کند و هم خسارت سیل بپردازد. باران زمانی برای کرمان نجاتبخش خواهد بود که پیش از رسیدنش، مسیر عبور آب، محل ذخیره آن و شیوه حفاظت از مردم و معیشت روستایی روشن شده باشد.