هشدار اصلی، سیلاب نیست،آمادگی مدیریت بحران است
خطر سیلاب پشت دیوارهای فرسوده جیرفت
جیرفت در جنوب کرمان شهری است که بحران سیلاب برای آن یک حادثه استثنایی و تازه نیست، زندگی در شهری است که در نقطه تلاقی سه رودخانه هلیل، شور و ملنتی قرار گرفته است و مردم این خطر را بارها بیخ گوش خود احساس کردهاند. مسئله زمانی جدیتر میشود که تهدید طبیعی با ضعف یا فرسودگی زیرساختهای حفاظتی شهر همزمان شود. اکنون گزارشهای مربوط به بارشهای پیشرو، مدیریت شهری و مدیریت بحران جیرفت را در برابر یک چالش اساسی قرار داده است. باوجود زیرساختهای فرسوده و ناایمن نمیتوان به قطعیت اعلام کرد که آیا شهر برای مهار رواناب و سیلاب احتمالی تاب ایستادگی دارد.
به گزارش کرمان نو، هشدار بارشهای رگباری در کنار فرسودگی و ضعف زیرساختهای حفاظتی، مدیریت بحران جیرفت را در برابر یک چالش جدی قرار داده است. گزارش ایرنا از وضعیت رودخانههای جیرفت نشان میدهد پاسخ به این پرسش صرفاً در توان شهرداری یا دستگاههای شهرستانی نیست. بخشهایی از دیواره حفاظتی رودخانه ملنتی آسیب دیده، عملیات لایروبی و ترمیم در نقاط مختلف جریان دارد و همزمان فرمانداری خواستار تأمین اعتبار ویژه از محل منابع مدیریت بحران استان شده است. به این ترتیب، مسئله سیلاب در جیرفت از یک موضوع عمرانی فراتر رفته و به مسئلهای درباره تابآوری یک شهر تبدیل شده است.
سه رودخانه و یک شهر، نقطه ضعف جیرفت کجاست؟
جیرفت در ساختار طبیعی خود با سه مسیر آبی اصلی مواجه است، هلیل و شور که در پهنه پیرامونی شهر و اراضی روستایی و کشاورزی نقش تعیینکننده دارند و ملنتی که از محدوده شهری عبور میکند. همین تفاوت مکانی، تفاوت در نوع تهدید را نیز رقم میزند.
به گفته روحبخش بیگزاده، فرماندار جیرفت، رودخانههای هلیل و شور با آغاز بارندگی و طغیانهای ناگهانی، حریم روستاها و بخش گستردهای از اراضی کشاورزی را در معرض خطر قرار میدهند، اما «کانون بحران در محدوده شهری، رودخانه ملنتی» است، رودخانهای که به گفته او با عبور از مرکز شرق شهر، تهدیدی مستقیم برای زیرساختهای شهری محسوب میشود.
اهمیت ملنتی از همینجا ناشی میشود: سیلاب این رودخانه اگر از مسیر طبیعی خود خارج شود، دیگر صرفاً یک مسئله در حاشیه شهر نیست. هرچه مسیر جریان آب به بافت شهری نزدیکتر باشد، هزینه و دامنه خسارت احتمالی نیز افزایش مییابد؛ زیرا در این محدوده، شبکه معابر، تأسیسات، ساختمانها و فعالیتهای اقتصادی در کنار مسیر رودخانه قرار دارند.
فرماندار جیرفت درباره وضعیت دیواره حفاظتی ملنتی نیز از «آسیبدیدگی جدی» بخشی از آن در اثر فرسایش و رسوبگذاری سالهای آخیر خبر داده است. زیرساختی که قرار است در زمان وقوع سیلاب نقش خط دفاعی شهر را ایفا کند، خود نیازمند بازسازی است.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی فقط میزان بارندگی نیست؛ بلکه ترکیب شدت بارش، سرعت تبدیل بارندگی به روانآب، ظرفیت عبور رودخانه و وضعیت سازههای حفاظتی است که سطح واقعی خطر را تعیین میکند.
اعتبار، حلقهای گمشده برای ایمنی شهر
مدیریت بحران زمانی معنا پیدا میکند که فاصله میان صدور هشدار و وقوع حادثه برای ترمیم نقاط آسیبپذیر مورد استفاده قرار گیرد. در جیرفت بخشی از این فرصت اکنون در اختیار دستگاههای اجرایی قرار گرفته است؛ لایروبی، بازسازی دیوارهها و آمادهسازی ماشینآلات از جمله اقداماتی است که پیش از آغاز بارشها دنبال میشود.
شهردار جیرفت، مهدی احمدیزاده، اعلام کرده است که شهرداری با تغییر اولویتها، توان ماشینآلات و تیمهای فنی خود را بر ایمنسازی مسیلها متمرکز کرده است. به گفته او، عملیات در رودخانه ملنتی و سیلبند حسینآباد با هدف کاهش مخاطرات سیلاب در حال انجام است و در محور حسینآباد، نیروهای عملیاتی برای لایروبی بستر و بازسازی دیوارههای تخریبشده مستقر هستند.
او همچنین از انجام گودبرداری، پیکنی و اجرای دیوارههای محافظ و نیز اجرای سازههای انحرافی و کنترلکننده جریان آب خبر داده است.
این اقدامات نشان میدهد مدیریت شهری اصل پیشگیری را پذیرفته است، اما یک محدودیت مهم همچنان پابرجاست: مقیاس مسئله با توان مالی یک شهرداری همخوان نیست.
فرماندار جیرفت نیز دقیقاً بر همین شکاف تأکید دارد. بیگزاده گفته است که اگرچه شهرداری با منابع داخلی فرآیند ترمیم و استحکامبخشی را آغاز کرده، اما «اعتبارات جاری یک شهرداری هرگز نمیتواند پاسخگوی یک پروژه مهندسی سنگین در مقیاس پیشگیری از سیل باشد.»
درخواست اعتبار استانی، بنابراین صرفاً یک مطالبه مالی معمولی نیست، نشانهای از این است که دستگاه محلی، حجم عملیات مورد نیاز را بزرگتر از توان بودجهای خود ارزیابی کرده است. به گفته فرماندار، موضوع تامین اعتبار ویژه برای دیواره حفاظتی ملنتی در رایزنی با استاندار کرمان و معاون عمرانی مطرح شده و هدف، استفاده از منابع اختصاصی ستاد بحران استان است.
بحران واقعی مدیریت است نه سیلاب
یکی از خطاهای رایج در مدیریت سیلاب، تعریف بحران از لحظه جاری شدن آب است؛ در حالی که برای شهری مانند جیرفت، بحران بسیار زودتر آغاز میشود. از زمانی که مشخص میشود یک دیواره حفاظتی فرسوده است، ظرفیت بستر رودخانه کاهش یافته، رسوب در مسیر انباشته شده یا بخشی از حریم رودخانه مورد تعرض قرار گرفته است.
از این منظر، لایروبی «بند سراجی» و عملیات انجامشده در سیلبند حسینآباد اهمیت بیشتری از یک اقدام مقطعی پیدا میکند. این عملیاتها بخشی از تلاش برای بازگرداندن ظرفیت عبور آب و کاهش نقاط انسداد و ضعف در مسیر جریان هستند.
اما پرسش اساسی این است که آیا این اقدامات پیش از رسیدن نخستین موج جدی بارش به پایان میرسند و آیا نقاط آسیبپذیربه درستی شناساییشده است.
هشت شهرستان جیرفت، عنبرآباد، رودبار، قلعهگنج، کهنوج، منوجان، فاریاب و جازموریان در پهنهای قرار دارند که مدیریت روانآب و سیلاب در آن صرفاً مسئله یک شهر نیست. هر اختلال در بالادست میتواند پیامدهای خود را به پاییندست منتقل کند.
مدیریت سیلاب درجیرفت را نمی توان به عنوان یک شهر مستقل بررسی کرد. بلکه بسان یک دشت و حوضه آبریز در پایین دست سیلاب قرار گرفته است و ایمنی آن تا حدی به آنچه در بالادست، حریم رودخانهها و مسیرهای تخلیه آب اتفاق میافتد وابسته است.
اکنون ماشینآلات شهرداری در میدان هستند، لایروبی در حال انجام است و مدیریت بحران در وضعیت آمادهباش قرار دارد؛ اما آنچه از سخنان مسئولان محلی برمیآید، این است که اقدامات اضطراری به تنهایی جایگزین سرمایهگذاری پایدار در زیرساختهای کنترل سیلاب نمیشود.
تهدید جیرفت تنها بارانی نیست که ممکن است بیاید؛ تهدید بزرگتر، همزمانی بارش شدید با زیرساختی است که پیش از رسیدن سیلاب، خود نیازمند ترمیم و تقویت است. اگر اعتبارات، هماهنگی بین دستگاهی و عملیات فنی بهموقع به هم نرسند، مدیریت بحران در عوض نقش پیشگیری خود فقط نقش واکنش نشان دادن به حادثه و بحران را ایفا میکند.
برای شهری که سه رودخانه آن را دربر گرفتهاند، تابآوری یک شعار نیست، ظرفیت واقعی دیوارهها، بستر رودخانهها، مسیرهای تخلیه آب، تجهیزات امدادی و منابع مالی است. از مسئولان بالادستی و مدیران زمان بحران انتظار میرفت پیش از نزدیک شدن فصل بارندگی و هشدار خطر سیلاب با دوراندیشی در تقویت زیرساخت های حفاظتی با برنامهریزی و پیشبینی منابع مالی احتمال خطر کاهش می یافت تا شهر در آستانه وقوع حادثه با کمبود زمان مواجه نشود.