قناتهای جهانی بم؛ میراثی که هنوز به حفاظت نیاز دارد
کرمان نو- ۱۰ سال از روزی میگذرد که قناتهای اکبرآباد و قاسمآباد بم در کنار ۹ قنات دیگر ایران، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند؛ سازههایی که تنها مسیر انتقال آب نیستند، بلکه روایت هزاران سال دانش، مهندسی و سازگاری ایرانیان با اقلیم خشک به شمار میروند. ثبت جهانی این قنوات، مهر تأییدی بر ارزش یکی از کهنترین فناوریهای مدیریت آب در جهان بود، اما امروز این میراث جهانی در کنار افتخار ثبت، با چالشهایی جدی از خشکسالی و سیلاب گرفته تا کمبود امکانات، مشکلات معیشتی مقنیان و خطر فراموشی دانش بومی مقنیگری روبهرو است.
به گزارش کرمان نو، آیین گرامیداشت دهمین سالروز ثبت جهانی قناتهای اکبرآباد و قاسمآباد بم، شامگاه دوشنبه با حضور عیدی فرماندار شهرستان بم،خانم ستارزاده مدیر پایگاه میراث جهانی قنات بم و جمعی از مقنیان پیشکسوت برگزار شد؛ مراسمی که بیش از آنکه رنگ و بوی یک جشن داشته باشد، فرصتی برای بازخوانی اهمیت قنوات و طرح دغدغههای پیش روی این میراث جهانی بود.
وحدت عیدی، فرماندار شهرستان بم، با گرامیداشت بیستوپنجم تیرماه، سالروز ثبت جهانی این اثر، قنات را یکی از برجستهترین جلوههای نبوغ ایرانیان دانست و گفت: هنر قناتسازی، میراث گرانبهای نیاکان ماست که با قدمتی بیش از دو هزار و ۵۰۰ سال، نشاندهنده دانش مهندسی و بهرهبرداری هوشمندانه ایرانیان از منابع آب است.
او با رد این تصور که قنات صرفاً یک سازه آبی ساده است، تأکید کرد: حفر و احیای قنوات حاصل محاسبات دقیق مهندسی، شیبسنجی و محاسبات پیچیده ریاضی است؛ دانشی که هزاران سال پیش، بدون برخورداری از فناوریهای امروز، شکل گرفت و نسل به نسل منتقل شد.
فرماندار بم، قنات را شریان حیاتی مناطق کویری توصیف کرد و افزود: در دورانی که خبری از فناوریهای نوین نبود، قناتها در مناطق کمباران، نقش حیات را ایفا میکردند و تداوم تمدن در این سرزمینها، مرهون همین شاهکار مهندسی بود.
عیدی، سازگاری قنات با طبیعت را مهمترین مزیت آن نسبت به روشهای جدید استحصال آب دانست و اظهار کرد: برخلاف چاههای عمیق، قنوات به سفرههای آب زیرزمینی آسیب وارد نمیکنند و تنها از آب بینبافتی بهره میگیرند؛ موضوعی که ضمن جلوگیری از آلودگی و تخریب محیطزیست، پایداری منابع آبی را نیز حفظ میکند.
او با قدردانی از مقنیان و فعالان این عرصه، بر ضرورت انتقال دانش بومی مقنیگری به نسل جوان تأکید کرد و گفت: حفظ قنوات، بدون حفظ دانش و تجربه مقنیان ممکن نخواهد بود و نسل جدید باید بیش از گذشته در صیانت از این میراث ارزشمند نقشآفرینی کند.
اما در کنار اهمیت تاریخی و فرهنگی قنوات، واقعیتهای امروز این سازههای آبی نیز در این مراسم مورد توجه قرار گرفت؛ واقعیتهایی که نشان میدهد حفاظت از یک اثر ثبت جهانی، تنها با ثبت نام آن در فهرست یونسکو محقق نمیشود.
منیره ستارزاده، مدیر پایگاه میراث جهانی قنات بم، با اشاره به فعالیت بیش از ۴۰ مقنی در جنوب شرق استان کرمان گفت: این نیروها در مناطق بم، بروات، دهبکری، جیرفت، فهرج، شیرگان، نرماشیر و گنبکی مشغول فعالیت هستند و علاوه بر لایروبی و احیای قنوات، آموزش نیروهای جدید و انتقال تجربه به نسل بعد را نیز برعهده دارند.
به گفته او، فعالیتهای لایروبی و احیای قنوات عمدتاً در فصل تابستان انجام میشود و در زمستان نیز حفاظت از قنوات در برابر خسارتهای ناشی از بارندگی و سیلاب، مهمترین مأموریت مقنیان است.
ستارزاده با ارائه آماری از وضعیت قنوات باغشهر جهانی بم، از وجود ۵۲ رشته قنات در این محدوده خبر داد و افزود: متأسفانه تاکنون ۱۳ رشته قنات، که بخش عمده آنها در بروات قرار دارند، خشک شدهاند؛ موضوعی که زنگ خطری جدی برای آینده این میراث جهانی به شمار میرود.
او یکی از مهمترین عوامل آسیب به قنوات را سیلابهای فصلی دانست و گفت: هر ساله سیلابهایی که از ارتفاعات غرب به شرق حرکت میکنند، خسارتهای سنگینی به قنوات جنوب شرق بم وارد میکنند. به گفته وی، احداث سیلبندهای خاکی، راهکاری عملی برای هدایت سیلابها، جلوگیری از تخریب قنوات و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی است؛ اقدامی که میتواند هم از این میراث ارزشمند حفاظت کند و هم به پایداری منابع آب منطقه کمک کند.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات بم، در ادامه به مشکلات معیشتی مقنیان پرداخت و تأکید کرد: با وجود پیگیریهای مکرر، مسئله بیمه مقنیان همچنان بلاتکلیف مانده است. این موضوع موجب شده بسیاری از استادکاران، انگیزهای برای ترغیب فرزندان خود به ادامه این حرفه نداشته باشند؛ مسئلهای که تداوم دانش سنتی و تجربی مقنیگری را با تهدید جدی روبهرو کرده است.
ستارزاده همچنین از مشکل تأمین سوخت ماشینآلات مورد استفاده در عملیات لایروبی خبر داد و گفت: طی یک ماه و نیم گذشته، قطع سهمیه گازوئیل دستگاهها و تراکتورها موجب توقف عملیات احیا در برخی قنوات شده بود، اما با پیگیری فرماندار شهرستان بم، اداره صنعت، معدن و تجارت و شرکت پخش فرآوردههای نفتی، مقرر شد این مشکل برطرف و سهمیه سوخت فعالان این حوزه دوباره برقرار شود.
آنچه در آیین دهمین سالروز ثبت جهانی قناتهای بم بیش از هر چیز مورد تأکید قرار گرفت، این واقعیت بود که ثبت جهانی، پایان مسیر حفاظت نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر است. میراثی که هزاران سال با دانش، تجربه و تلاش مقنیان زنده مانده، امروز برای ادامه حیات خود به حمایت، برنامهریزی، تأمین زیرساختهای حفاظتی، رفع مشکلات فعالان این حوزه و انتقال دانش بومی به نسلهای آینده نیاز دارد.
در پایان این مراسم نیز از مقنیان پیشکسوت و فعالان عرصه احیا و نگهداری قنوات با اهدای شاخه گل تجلیل شد؛ تجلیلی از مردانی که همچنان در تاریکی دالانهای زیرزمین، روشنایی حیات را برای سرزمینهای کویری زنده نگه میدارند.