ابهام در فرایند خروج باطلههای معدنی از یک پارک ملی در استان کرمان
پارک ملی «خَبْر»، بیخبر از مصوبه
خروج پسماندهای معدنی از پارک ملی خبر که قرار بود باعث جلب مشارکت مردم محلی شود، حالا بدل به تعارض جدیدی در این محدوده شده است. مخالفان میگویند مسیر طیشده در این برداشتها شفاف نیست، اما سازمان حفاظت محیطزیست بهجای پاسخ دادن به این دغدغه، در بیانیهای اعلام کرده که قرار نیست معدنکاوی جدیدی در این پارک ملی صورت بگیرد. «ادارهکل حفاظت محیطزیست کرمان» هم تنها به بیانیه ارجاع داده و توضیح بیشتری درباره جادهکشی در این پارک ملی نمیدهد.
به گزارش کرمان نو، اوایل دهه ۹۰، در «شورای عالی محیطزیست» بحث خارج کردن پسماندهای معدنی از مناطق چهارگانه مطرح شد. براساس مصوبه این شورا، باطلههای معدنی از چند جهت به طبیعت آسیب میزنند. آنها بر اثر بارش باران وارد آبهای زیرزمینی و سطحی میشوند و باعث آلودگی آب میشوند. بهعلاوه، این باطلهها خاک را هم آلوده میکنند. همین موضوع باعث شده در عرصههایی که با این باطلهها پوشیده شدهاند، پوشش گیاهی وجود نداشته باشد.
مصوبهای برای احیای طبیعت، نه استخراج دوباره
به گفته «حامد ابوالقاسمی»، حفاظتگر، در مصوبه شورا درباره خروج باطلههای معدنی از مناطق چهارگانه تأکید شده بود که این کار حتماً باید توسط سازمان حفاظت محیطزیست انجام شود. بهعلاوه، دستورالعملی تدوین شد تا منافع حاصل از این جابهجایی به منطقه و جامعه محلی برسد. «قرار نبود تنها کار معدندار این باشد که پسماند و باطله را بردارد و ببرد.»
در آییننامهای که سازمان و «صندوق ملی محیطزیست» تدوین کردند، آمده بود که سازمان از طریق صندوق فراخوانی را منتشر میکند. به این ترتیب، براساس یک فرایند شفاف، مجری و پیمانکار معدنی واجد شرایط از طریق مناقصه مشخص میشد. «نحوه هزینهکرد عواید حاصل از این انتقال تقسیم هم مشخص بود. ۳۰ تا ۴۰ درصد به سرمایهگذار میرسید و باقی آن برای احیای پوشش گیاهی محدوده، استخدام جامعه محلی در قالب قرقبان، همیار و… در طول پنج سال هزینه میشد.»
شفافیت؛ حلقه مفقوده خروج باطلهها
به گفته این حفاظتگر، در پارک ملی خبر دپوهایی از معدن سرب و روی وجود دارد. در زمان فعالیت معدن، سرب را خارج کردند و تنها روی با عیار بالا باقی ماند. در این سالها، گهگاه مردم بخشی از مواد معدنی را از این محدوده خارج میکردند، اما همچنان مشکل باطلهها وجود داشت. در سال ۱۴۰۴، شورای عالی محیطزیست تصویب کرد که پسماندهای معدنی موجود در پارک ملی خبر مشمول مصوبه شوند و باید از آنجا خارج شوند. «اتفاقی که افتاده، این است که شفافیتی در فرایند انتخاب مجری و باقی موارد وجود ندارد. مشخص نیست چه کسی و چه زمانی فراخوان داده است یا سازمان و صندوق ملی محیطزیست کجای این ماجرا هستند.»
اصل مهم در این مصوبه از نظر ابوالقاسمی شفافیت بود. اینکه همه مسیر توسط سازمان و صندوق ملی محیطزیست طی شود و نمایندگان شبکه تشکلهای محیطزیست هم بر فرایند نظارت مستقیم داشته باشند. «پیمانکار در کنار استفاده از راه قدیمی، با ماشینآلات در حال احداث جاده خاکی عریض است. مردم هم مطالبات زیادی دارند که برآورده نشده.»
پارک ملی خبر، به گفته این حفاظتگر، در این سالها بهواسطه مدیریت غیرمشارکتی ضربه خورده و آسیب دیده است. خروج باطلههای معدنی براساس این مصوبه میتوانست اندکی این تعارضات را ترمیم کند. «اجرای این مصوبه در خَبْر میتوانست نقطه ورودی برای ایجاد اعتماد و سوددهی برای مردم باشد که به نقطه تعارض دیگری بدل شده است.»
خواسته کنشگران محیطزیست، به گفته این حفاظتگر، این است که فرایند این برداشت شفاف شود. «چگونگی انتخاب پیمانکار، حجم باطلهها و محل هزینهکرد همچنان مبهم بوده و مشخص نشده است. اگر هر فعالیتی خارج از ضوابط انجام شده باشد، تخلف به حساب میآید و سازمان و ادارهکل حفاظت محیطزیست استان کرمان باید جلوی آن بایستند.»
بروید، بیانیه را بخوانید
در تماسی که با ادارهکل حفاظت محیطزیست کرمان درباره آنچه در خبر انجام میشود داشتیم، «ساسان کفایی»، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان کرمان، به بیانیه منتشرشده از سوی سازمان حفاظت محیطزیست ارجاع داد و گفت چیزی فراتر از این بیانیه ندارد که بخواهد عنوان کند. این در حالی است که در بیانیه مطلبی درباره چگونگی خروج باطلهها، که محل مناقشه بوده، نیامده است. در بیانیه سازمان حفاظت محیطزیست بر این نکته تأکید شده که اجرای عملیات در این پارک ملی صرفاً در چارچوب طرح فنی و زیستمحیطی مصوب، با تعیین دقیق محدوده و حجم پسماند، رعایت الزامات حمل و انتقال، مدیریت ایمن مواد آلاینده، جلوگیری از انتشار ثانویه آلودگی و استقرار نظام پایش و نظارت مستمر انجام میشود.
همچنین در این بیانیه آمده است که سازمان حفاظت محیطزیست، ضمن تأکید بر صیانت از تمامیت پارک ملی خبر، اعلام میکند که تعیین تکلیف پسماندهای سنواتی و آلاینده موجود در این عرصه، اقدامی ضروری برای رفع یک کانون آلودگی موجود و بازگرداندن کارکردهای اکولوژیک منطقه است و نباید با صدور مجوز فعالیت معدنی یا بهرهبرداری جدید در پارک ملی خلط شود. حفاظت از پارکهای ملی اصل حاکم بر هرگونه تصمیم و اقدام در این عرصههاست و پاکسازی پسماندهای تاریخی نیز صرفاً در همین چارچوب و با هدف ارتقای وضعیت محیطزیست منطقه انجام میشود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست کرمان البته در مصاحبهای با نشریه «پایان هفته»، درباره پارک ملی خبرِ بافت گفته که سازمان حفاظت محیطزیست مطلقاً هیچگونه نقشی در انتخاب مجری و پیمانکاران طرح پاکسازی پسماندهای معدنی در این پارک ندارد.
به گفته کفایی، در فرایند جاری، پسماندهای معدنی بهجامانده از سالیان گذشته بهصورت قانونمند و با نظارت کلیه متولیان ذیربط پاکسازی میشوند و از منطقه پارک خارج میشوند. «بهسازی مسیر موجود در پارک ملی خبر انجام شده و این در حالی است که سایر ساکنان آن منطقه هم از این مسیر استفاده میکنند و تأکید میشود که هیچگونه راهسازی جدیدی اتفاق نیفتاده است.»
مداخله استاندار و شکلگیری ابهام
«محمد الموتی»، دبیر «شبکه تشکلهای محیطزیست و منابعطبیعی»، طرح مرتبط با خروج باطلههای معدنی از مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست را طرحی جامع و چندوجهی میداند. به گفته او، در برخی مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست، معادن متروکهای با باطلههایی با عیار بسیار پایین وجود دارند. با این حال، وجود همین باطلهها به پوشش گیاهی آن محدوده صدمه میزند. ضمن اینکه با بارش بارانهای سیلابی باعث آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی میشوند. با وزش باد هم این آلایندهها در فضا پراکنده میشوند و باعث آلودگی میشوند. «برای خروج این مواد، براساس طرح، بنا بود سرمایهگذاری که علاقه به فعالیتهای مشارکتی و محیطزیستی دارد، انتخاب شود و مدیریت آن به سازمان حفاظت محیطزیست سپرده شود.»
به گفته الموتی، خروج این مواد بهواسطه پایین بودن عیار باطلهها عموماً توجیه اقتصادی ندارد، اما مجموعههایی در صنعت و معدن کشور هستند که براساس علایق و فعالیتهای محیطزیستی مایل به ورود به این حوزه هستند. او میگوید: «سرمایهگذار فارغ از آنکه موظف به احیای منطقه است، باید برای پنج سال هم در کنار محیطزیست بماند. در طول این سالها، در کنار احیای منطقه، درصد دیگری از این درآمد باید صرف توانمندسازی جامعه محلی شود. انجام پروژه آبرسانی، مدرسهسازی، حمایت از پژوهشهای مرتبط با این پارک ملی و اشتغال برای ۸ تا ۱۵ نفر از دیگر مواردی است که سرمایهگذار با این درآمد میتواند انجام دهد.»
براساس این طرح، یک کارگروه نظارتی با حضور نمایندگانی از جامعه محلی، شبکه استانی تشکلهای محیطزیست و منابعطبیعی و استادان دانشگاه باید شکل میگرفت. براساس مصوبه شورای عالی محیطزیست، سازمان حفاظت محیطزیست راهبری این اتفاق را به عهده دارد. «براساس پیشنهاد شبکه ملی تشکلها و برنامه خود سازمان، صندوق ملی محیطزیست مدیریت این طرح را به عهده میگیرد و براساس طرح مصوب، که شامل تسهیم درآمد، شاخصهای تعیین مجری و نظارت و شفافیت حداکثری است، قرار است یک اتفاق مثبت را در کشور شاهد باشیم.»
به گفته الموتی، این طرح در کرمان ظاهراً با تقاضای استاندار، ذیل مدیریت استانی اجرا شد و خروج باطلهها و مصوبه شورا را خودشان اجرا میکنند. «همین مداخله احتمالاً باعث ایجاد شائبههایی درباره استخراج مواد معدنی در پارک ملی خبر شده است، در حالی که مطلقاً حتی یک گرم استخراج هم اتفاق نمیافتد. قطعاً شبکه تشکلهای کرمان و شبکه ملی در صورت چنین فعالیتی حتماً پیگیری خواهد کرد.»
او بخشی از مخالفتها را مربوط به کسانی میداند که در این سالها از محدودههای معدنی به شکل محدود برداشت انجام میدادند. «تعداد محدودی از جامعه محلی در این سالها از تونلها و غارهای منطقه با نیسان و وانت برداشت انجام میدادند و درآمد قابلتوجهی هم داشتند. با خروج مواد معدنی و احیای منطقه و بازگشت تنوع زیستی به آنجا، فعالیت آنها متوقف میشود و به نظر میرسد همین باعث شده نسبت به آنچه انجام میشود، معترض باشند. در هر حال، امیدواریم استانداری دقیقاً براساس طرح مصوب حرکت کند و مجری طرح در تعامل با تشکلها و جامعه محلی، این ایده خوب را بهخوبی اجرا کند.»