ناآرامیها کاوشهای باستانشناسی «کنار صندل» را به تعطیلی کشاند
رازهای کنارصندل سربهمهر ماند
در میان مسافرانی که در جریان ناآرامیهای اخیر و لغو پروازها و قطعی اینترنت سفرشان با چالش مواجه شد، چند باستانشناس و متخصص علوم میانرشتهای اهل ایتالیا بودند که قرار بود بیستم دیماه به ایران بیایند و در جیرفت حاضر شوند تا فصل جدید کاوشهای کنارصندل را آغاز کنند. نابسامانی شرایط، سفر آنها را لغو کرد و سرپرست ایرانی هیئت باستانشناسی جیرفت با ارزیابی شرایط، صلاح را بر این دانست که کاوشها به زمان دیگری موکول شوند. «سیدمنصور سیدسجادی»، باستانشناس پیشکسوت ایرانی که چند روزی بود از ایتالیا به ایران آمده بود، در جریان ناآرامیها به محل سکونتش در ایتالیا برگشت و حالا کاوشهای جیرفت به زمانی نامعلوم در آینده موکول شده است و مشخص نیست کی دوباره کلنگ باستانشناسان رازهای کنارصندل را خواهد کاوید.
به گزارش کرمان نو، دو ماه پیش بود که «سیدمنصور سیدسجادی»، باستانشناس پیشکسوت ایرانی که در چند فصل اخیر کاوشهای باستانشناسی جیرفت، سرپرستی هیئت را برعهده داشت، اعلام کرد ایران به همکاران ایتالیایی او ویزا نمیدهد تا برای مطالعات باستانشناسی به ایران بیایند. او آبانماه امسال به صدای میراث گفته بود: «سومین فصل کاوشهای کنارصندل جیرفت بهدلیل نبود اعتبار دچار مشکل شده و به همین دلیل، برای آنکه پروژه تبدیل به کاوش بینالمللی شود، از دو کشور قزاقستان و ایتالیا (دانشگاه سالنتو) درخواست اعزام باستانشناس و متخصص میانرشتهای کردهایم. اما دانشگاه سالنتو ایتالیا اعلام کرده است اگر ویزای باستانشناسان از سوی ایران صادر نشود، تمام بودجههای مرتبط با کاوش باستانشناختی در ایران را قطع میکند.» پیگیریهای انجامشده درنهایت منجر به صدور ویزا و تأمین هزینههای فصل جدید کاوش در کنارصندل شد. دیماه سیدسجادی که ساکن ایتالیاست، برای انجام کاوشها به ایران آمده و قرار بود با حضور همکاران ایتالیاییاش از بیستم دی در کنارصندل کار را آغاز کنند. از هجدهم دیماه اینترنت و تمامی راههای ارتباطی در ایران قطع شد، پروازها لغو و آسمان ایران خلوت شد. سفر اعضای ایتالیایی تیم کاوش به ایران هم لغو شد و سیدسجادی تصمیم به بازگشت از ایران گرفت.
کاوشهای کنارصندل تا اطلاع ثانوی متوقف شده است
«معصومه مصلی»، رئیس پژوهشکده باستانشناسی، درباره توقف کاوشهای جیرفت میگوید: «تیم ایتالیایی که قرار بود برای حفاریهای کنارصندل در ایران حضور داشته باشند، عضو هیئتی بودند که سرپرستی آن بهعهده آقای سیدسجادی بود. ایشان بهعنوان سرپرست کاوش طبق نظر خودشان چند نفر از متخصصان ایتالیایی را با موافقت پژوهشگاه و وزیر میراثفرهنگی دعوت کردند. ازآنجاکه از آخرین کاوش کنارصندل که توسط آقای «یوسف مجیدزاده» انجام شده بود، چندین سال گذشته -البته آقای سیدسجادی هم در سالهای اخیر چند فصل کاوش داشتند، اما محوطه وسیعی کاوش نشده است- کنارصندل نیاز به مرمت دارد و این موضوع اولویت اصلی پژوهشگاه بود. چون ایتالیاییها در بحث مرمت هم تا حد زیادی سرآمد هستند، قرار بود در این فصل کاوش از تجربیات آنها در حوزه حفاظت و مرمت هم استفاده کنیم. اما با توجه به اتفاقات اخیر پروازشان لغو شد و آقای سیدسجادی هم کاوش را بدون تیمشان انجام ندادند و ترجیح دادند برگردند.» مصلی با توضیح اینکه با بازگشت سیدسجادی به ایتالیا، مشخص نیست کاوشها کی انجام شود، تأکید کرد در کنارصندل علاوهبر کاوش، مسئله حفاظت و مرمت بسیار ضروری است: «با توجه به اینکه آقای مجیدزاده سالها در جیرفت کاوش و مطالعه انجام دادند و بعد سالها این محوطه به حال خود رها شد، در قسمتهایی که ایشان کار کردند آسیبهای طبیعی و انسانی اتفاق افتاد. تخریبهای زیادی در کنارصندل و بخشهایی که آقای مجیدزاده کاوش کردهاند، اتفاق افتاده و احتیاج به ساماندهی حفاظتی و مرمتی دارد و این برای ما بسیار اولویت دارد.»
کاوش فقط بخشی از مطالعات باستانشناسی است
مصلی با تأکید بر اینکه کاوش باستانشناسی باید در راستای حفاظت باشد، وگرنه تخریب محسوب میشود، میگوید: «محوطهای مثل کنارصندل بسیار مهم است -البته همه محوطههای جیرفت ارزشمند است- اما چون روی محوطه کنارصندل کار علمی انجام شده، برنامههای ما متمرکز بر حفاظت و مرمت آن است. در کنار این امر، کاوشهای محدود و نه خیلی وسیع هم صورت میگیرد. دلیل محدود بودن کاوشها این است که بتوانیم بعد از کاوش اقدامات لازم برای حفاظت را هم انجام دهیم. بسیار مهم است که یافتهها مستندنگاری شود، باید بتوانیم نتایج کاوشها را منتشر و معرفی کنیم؛ صرفاً کاوش محوطه باستانی کافی نیست. در بسیاری مواقع مستندنگاری و معرفی یافتههای پیشین و حفاظت و پژوهش بیشتر در مورد آنها، بسیار اهمیت دارد. علاوهبر کنارصندل قصد داریم مطالعاتی را در تپه یحیی انجام دهیم.»
تعیین عرصه و حریم ضرورتی قابلتوجه در حفاظت تپهها و محوطهها
رئیس پژوهشکده باستانشناسی با اشاره به اینکه برخی محوطههای باستانی هنوز عرصه و حریم مصوب ندارند، تأکید کرد تعیین عرصه و حریم این آثار گام مهمی برای حفاظت از آنهاست. بهگفته مصلی: «اغلب محوطههای باستانی در ایران عرصه و حریم مصوب ندارند. تا زمانی که عرصه و حریم محوطهها مشخص نباشد هر نوع دخل و تصرفی میتواند در آن انجام شود. و هر نوع آسیبی محتمل است. ازآنجاکه ضوابط عرصه و حریم بر آنها حاکم نیست، از لحاظ قانونی هم پیگیری و دفاع از این محوطهها سختتر میشود. پژوهشکده باستانشناسی تمرکز ویژهای بر پیگیری برای تعیین عرصه و حریم تپهها و محوطههای باستانی دارد و از طریق مسئولان وزارتخانه موضوع را دنبال میکنیم؛ چراکه وقتی عرصه و حریم مصوب و ابلاغ شود، اثر در یک چتر حمایتی قانونی قرار میگیرد و میشود پیگیری قانونی در زمینه تخلفاتی مثل حفاریهای غیرمجاز یا تعرض به حریم این آثار را انجام داد. با همکاری استانها و وزارتخانه در کنار کاوشهای علمی انجام شده، این موضوع هم در اولویت برنامههای ما قرار دارد.»
علاوهبر کاوشها، کنفرانسهای علمی مرتبط با جیرفت هم به زمان دیگری موکول شده است و بهگفته مصلی، درصورت بهبود شرایط همایش یکروزه تپه یحیی که قرار بود هفته گذشته در تهران برای معرفی این محوطه ارزشمند باستانی برگزار شود، در بهمنماه و در غیر اینصورت، اواخر فروردین برگزار میشود. برگزاری همایش باستانشناسی جیرفت هم به زمان دیگری موکول شده است.
در کنار این اتفاقات اما دفتر معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری هفته گذشته مجموعه سهجلدی «باستانشناسی حوزه هلیلرود: جیرفت» تألیف یوسف مجیدزاده را منتشر کرده است. این کتاب که سالها پیش در تعداد محدودی منتشر شده بود، حالا در قطع رحلی و با تیراژ بیشتری با بازنگری و اصلاحاتی منتشر شده است.
مجموعه سهجلدی «باستانشناسی حوزه هلیلرود: جیرفت» جلد اول درباره هنر و معماری کنارصندل جنوبی، جلد دوم هنر و معماری کنارصندل شمالی گورستانها و علوم مرتبط و جلد سوم درباره سفال است. این کتاب حاصل کاوشهایی است که یوسف مجیدزاده در دهه ۸۰ در جیرفت انجام داده است.
این تاخیرچندین ساله در تولید علم و چاپ کتاب مجیدزاده از سوی پژوهشگاه در حالی است که سیدمنصور سیدسجادی، کتاب بسیار جامعی در زمینه کاوشهای باستانشناسی در جیرفت در انتشارات دادکین با نام «از ارت تا جیرفت از راه مرهشی» منتشر کرده است. بنا به گفته مدیرمسئول این انتشارات، قرار بود که در حین کاوشهای باستانشناسی این کتاب ارزشمند رونمایی شود که به دلیل بروز ناآرامیها این رونمایی متوقف و رسیدن کتاب به دست مخاطبان و علاقمندان به تعویق افتاد.
محوطه باستانی کنارصندل، بهرغم اهمیت بسیاری که در تکمیل پازل دنیای باستان و ارتباطات میان بینالنهرین و تمدنهای شرق آسیا دارد، سالها در اوج بیمهری و بیتوجهی به حال خود رها شده است و حالا حوادث و وقایع مختلفی مدام از سرگیری کاوشها در آن را به تعویق میاندازند. باید دید چه زمانی این طلسم شکسته میشود و این محوطه که در پی یک حادثه کشف شد، چه زمانی جایگاه حقیقی خود را در دنیای باستانشناسی بازمییابد.