مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمان در بازدید از پایگاه خبری «کرماننو»
پیگیری قضایی برای قطع بهرهبرداری چاههای باز تخصیص ابر صنایع و مطالبه خسارت و جریمه برداشت 2.5 همتی جهت اجرای طرحهای آبی استان
حمید علیدادی سلیمانی میگوید شرکت آب منطقهای از سال ۱۴۰۲ مجوز برداشت ۲۰ میلیون مترمکعبی از محل آب بازتخصیص را لغو کرده و اکنون پرونده ای جهت قطع بهرهبرداری چاه ها برای دریافت ارزش آب مصرفشده، پروندهای با رقمی نزدیک به ۲.۵ همت در مسیر قضایی قرار دارد.
حمید علیدادی سلیمان ، مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان کرمان، در بازدید از پایگاه خبری «کرماننو» از پیگیری قضایی برای دریافت ارزش آب مصرفی صنایع، تشدید کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، نصب کنتور بر چاههای کشاورزی و برنامههای تأمین آب شهرهای استان سخن گفت. به گفته او، پس از لغو مجوز برداشت ۲۰ میلیون مترمکعب آب بازتخصیص از سال ۱۴۰۲، موضوع دریافت ارزش این آب وارد فرایند قضایی شده است.
او همچنین با اشاره به وضعیت آبخوانهای استان، کنترل مصرف چاهها را یکی از محورهای اصلی مدیریت منابع آب دانست و گفت از مجموع ۱۸ هزار و ۵۰۰ حلقه چاه کشاورزی مجاز، تاکنون ۱۰ هزار و ۵۰۰ حلقه به کنتور مجهز شدهاند. به گفته وی، در کنار انتقال آب، کاهش مصرف و ارزیابی اثر واقعی اقدامات دستگاهها بر آبخوانها نیز باید جدی گرفته شود.
موضوع آب بازتخصیص صنایع در استان کرمان اکنون در چه مرحلهای است؟
از اواخر سال ۱۴۰۲ مجوز برداشت ۲۰ میلیون مترمکعب از محل آب بازتخصیص را لغو کردیم. برای نمونه، درباره مجموعههایی مانند سرچشمه، ما پولی دریافت نکردیم و موضوع را برای قطع بهرهبرداری به دادسرا فرستادیم.
طبق قانون، باید معادل ارزش آب بازتخصیص دریافت و به حساب خزانه واریز شود تا برای طرحهای آبی استان هزینه شود. تاکنون رقمی پرداخت نشده، چون مجوز را لغو کردیم و پرونده وارد دادگاه شد. رقمی که در این سه سال باید پرداخت شود نزدیک به دو و نیم همت است و همچنان در چرخه قضایی دنبال میکنیم تا رأی بگیریم و این مبلغ برای طرحهای ملی آبی استان دریافت و هزینه شود. جنگ نیز تا حدی هم بر مسائل قضایی و هم بر موضوعات پدافندی تأثیر گذاشت.
با توجه به اشتغال گسترده صنایع، امکان قطع برداشت آب آنها وجود دارد؟
با توجه به انتقال آب جایگزین از دریا، صنایع بایستی از آن استفاده نمایند. قطع بهره برداری چاه ها به جهت جبران کسری مخازن و تامین آب شرب اجتناب ناپذیر است. بحث اشتغال ۶۰ تا ۷۰ هزار نفر در آن مجموعهها هم مطرح است. با این حال، شرایط از حالتی که آب بهصورت رایگان مصرف شود خارج شده است. ماده ۳۹ قانون برنامه هفتم نیز تأکید دارد که اگر نهایتاً به هر طریقی بخواهند از آب زیرزمینی استفاده کنند، باید قیمت آب جایگزین را برای اجرای طرحهای آبی پرداخت کنند.
ما موضوع را از طریق دادگاههای شهربابک و سیرجان پیگیری میکنیم تا رأی بگیریم و بتوان مبلغ را از حساب آنها برداشت کرد. البته پول در اختیار شرکت آب منطقهای قرار نمیگیرد و در چرخه منابع آب برای طرحهای مربوط هزینه میشود.
شرکت آب منطقهای چه میزان اعتبار برای تکمیل طرحهای استان نیاز دارد؟
در استان کرمان به نرخ امروز نزدیک به هفت همت اعتبار نیاز داریم تا طرحهای درون و برون حوزهای خودمان را به پایان برسانیم. یکی از طرحهای تامین آب شرب مبوط به شهرستان جیرفت(انتقال آب از سد جیرفت به شهرستانهای جیرفت و عنبرآباد) است که متأسفانه حدود ۱۴ درصد پیشرفت دارد و برای ادامه کار به اعتبار نیاز دارد. طرح صفارود نیز ۹۷ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و برای تکمیل آن حدود ۷۰۰ میلیارد تومان نیاز است. برنامه ما این است که تا هفته دولت سال آینده پروژه بهطور کامل افتتاح شود. پروژه مشکلاتی دارد، اما قابلیت رسیدن به بهرهبرداری را دارد. فاز نخست مربوط به تصفیهخانه رابر نیز راه افتاده است و امیدواریم در آینده نزدیک افتتاح شود.
برای تأمین پایدار آب شهرهای جنوب استان چه برنامهای دارید؟
در حوزه جنوب اگر بخواهیم آب شرب پایدار تأمین کنیم، دولت و نظام برای آن فکر کردهاند و پروژههای فعالی داریم. برای چهار تا پنج شهر دیگر جنوبی نیز باید آب از دریای عمان منتقل شود و اکنون بهشدت بهدنبال سرمایهگذار هستیم. در نهایت خط انتقال را صنعت باید اجرا کند و ما تخصیص آب شرب را از خط دریافت کنیم؛ مشابه خط خلیج فارس.
وضعیت تأمین آب شرق، کرمان و زرند چگونه است؟
در شرق استان آب شهرهای بم و بروات را از سد نساء تأمین آب کردهایم و مطالعات چهار شهر شرقی دیگر را نیز انجام دادهایم که میتوان آب آنها را از سد تأمین کرد.
شهر کرمان و زرند باقی میمانند که باید از خط انتقال آب دریا تأمین شوند. درباره خط خلیج فارس نیزاستاندار پیشرفت پرژه را دنبال کرده است. دو ایستگاه پمپاژ باقی مانده است که مقرر شده است توسط شرکت آب و نیروی ایران در فصل پاییز نهایی شود.
انتقال آب بهتنهایی میتواند مشکل کمآبی کرمان را حل کند؟
خیر. زمانی در گفتوگو با یکی از مدیران استان کهگیلویه و بویراحمد درباره سد خرسان، بحث به همین موضوع رسید. من گفتم ما در کرمان آب نداریم و با تنش آبی روبهرو هستیم و این خط باید اجرا شود و آب به کرمان برسد.او پرسید در داخل استان برای کاهش مصرف چه کردهاید؟ نکتهای که مطرح کرد این بود که تا زمانی که فرهنگ مصرف ما تغییر نکند، حتی اگر آب خلیج فارس را هم بیاوریم، دوباره باید بهدنبال یک انتقال آب دیگر برویم. بنابراین باید مصرف را کاهش دهیم. کاهش مصرف شدنی است، اما باید برای آن برنامه داشته باشیم.
چه الگویی برای مدیریت مصرف آب میتواند مؤثر باشد؟
در آن گفتوگو مثالی از کشورهای اروپایی مطرح شد که مصرف خانهها را در بازههای کوتاه رصد میکنند. برای مثال اگر یک خانوار در ۱۵ روز بیش از حد معمول مصرف داشته باشد، به او هشدار داده میشود و اجازه نمیدهند ابتدا آب مصرف شود و بعد فقط پول مازاد آن را بگیرند.
اصل منبع آب اهمیت دارد. وقتی آب از دست رفت، پول جایگزین نمیتواند خود آب را برگرداند. آن کشورها با بارندگی بیش از هزار میلیمتر چنین حساسیتی دارند؛ در حالی که میزان بارندگی ما حدود ۱۳۰ میلیمتر است و همین مقدار نیز در برخی سالها محقق نمیشود یا توزیع متقارنی ندارد؛ ممکن است در جنوب استان سیلاب رخ دهد، اما این به معنای حل مسئله منابع آب نیست.
به من گفته شد به همان اندازه که برای انتقال آب زحمت میکشید، باید چند برابر برای کاهش مصرف تلاش کنید. این نکته درستی است.
قانون برنامه هفتم چه تغییری در برخورد با مصرف آب صنایع ایجاد کرده است؟
سالها شرایط به شکل دیگری پیش رفته بود، اما اکنون قانون آمده است. ماده ۳۹ برنامه هفتم برای ما این امکان را ایجاد کرده و میگوید آب را نمیتوان رایگان مصرف کرد.
وقتی صنعتی از ذخیره آبخوان استفاده میکند و سهم تخصیص آب شرب را مصرف میکند، باید در برابر آن مسئول باشد. ما از همان ابتدا به این موضوع ورود کردیم، اما واقعیت این است که قدرت صنعت به دلیل توسعه اشتغال های ایجاد شده از برخی سازمانهایی که ما در آنها فعالیت میکنیم بیشتر است. از طرف دیگر مسئله اشتغال نیز وجود دارد؛ وقتی گفته میشود با توقف فعالیت ۷۰ هزار نفر بیکار میشوند، تصمیمگیری دشوار میشود.
با این همه، قانون کشور مشخص است و من باید برای قطع بهرهبرداری اقدام کنم. اگر قرار نیست بهرهبرداری قطع شود، باید با رأی قاضی قیمت آب جایگزین پرداخت شود.
برای مثال اگر صنعتی ۲۰ میلیون مترمکعب آب مصرف میکند و ما نیز ۲۰ میلیون مترمکعب از خط دریا برای شهر کرمان میگیریم، در صورتی که قرار است صنعت همچنان از این آب استفاده کند، باید هزینه آن را پرداخت کند. این پول متعلق به مردم کرمان است. امیدواریم با روندی که اکنون در پیش گرفته شده بتوانیم اثر بیشتری بر حفاظت از سفرههای زیرزمینی بگذاریم.
برای کنترل برداشت از چاههای کشاورزی چه اقداماتی انجام شده است؟
در شمال استان کنتورها نصب شده و اکنون مدار بهرهبرداری براساس کنترل کنتورها انجام میشود. در جنوب نیز این کار را آغاز کردهایم.
از مجموع ۱۸ هزار و ۵۰۰ حلقه چاه کشاورزی، در مجموع ۱۰ هزار و ۵۰۰ حلقه به کنتور مجهز شدهاند. در دوره جنگ، چون بخشی از قطعات کنتورها از چین وارد میشود، سرعت نصب تا حدودی کاهش پیدا کرد. پنج شرکت کنتورساز مورد تأیید وزارت نیرو نیز در جنوب کرمان فعالیت دارند، اما متأسفانه امسال نسبت به سال گذشته تولید کنتور کاهش یافته است.
در شرایط کمبود کنتور، مصرف چاهها چگونه کنترل میشود؟
به سمت کنترل مصرف برق رفتهایم، چون دادههای برق هم قابل رؤیت و هم قابل کنترل است. میزان کیلوواتساعت مصرفی را براساس ساعات مندرج در پروانههای بهرهبرداری دریافت و خودمان محاسبه میکنیم. این روش حدود ۱۰ درصد خطا دارد، زیرا اطلاعات لحظهای را میگیریم و در فرمول قرار میدهیم.
از حدود ۱۸ هزار چاه، حدود ۷ هزار و ۵۰۰ حلقه ناتراز شناسایی شدهاند؛ یعنی هم مصرف آب و هم مصرف برق بالایی دارند. این چاهها را در اولویت نصب کنتور و نظارت مستمر قرار دادهایم.
در برخورد با چاههای غیرمجاز چه عملکردی داشتهاید؟
با اقداماتی که در حال انجام است، سالانه نزدیک به هزار حلقه چاه را پر میکنیم. تعداد چاهها از حدود ۱۱ هزار حلقه به ۷ هزار و ۵۰۰ حلقه رسیده است این موضوع مستقیماً با معیشت مردم ارتباط دارد. در جلسات سازگاری نیز تأکید میکنم که برای این بخش باید ارزیابی اجتماعی داشته باشیم تا بتوانیم این چاهها را حذف کنیم. راهحل در بسیاری از موارد، ایجاد اشتغال جایگزین است.
نقش رسانهها و ارزیابی مستقل در برنامه سازگاری با کمآبی چیست؟
رسانهها حتماً باید حضور داشته باشند. مقرر کردهایم جلسات هر ۶۰ روز یکبار برگزار شود.
نگاه من این است که برنامه زمانی کارآمد میشود که یک نهاد بیطرف عملکرد ما، آب و فاضلاب، صمت و جهاد کشاورزی و دستگاه هایی مانند منابع طبیعی را ارزیابی کند. ما گزارش عملکرد میدهیم؛ برای مثال سال گذشته اعلام کردیم سالانه ۷۰۰ میلیون صرفهجویی داشتیم و بایستی یک نهاد بیطرف راستیآزمایی کند.
در جلسه نیز گفتم این عدد باید قابل سنجش باشد. وقتی ۸۰۰ چاه پر شده و مختصات و میزان برداشت آنها مشخص است، با یک محاسبه میتوان گفت بیش از 75 میلیون مترمکعب صرفهجویی داشتهایم.
برای ارزیابی مستقل نیز، دانشگاه آزاد تهران واحد تحقیقات را در نظر گرفتهایم تا گزارش دستگاهها را سالانه دریافت و در جلسه سازگاری ارزیابی کند. هدف این است که گزارش عمومی باشد و یک دانشگاه مستقل مشخص کند اقدامات هر دستگاه تا چه اندازه بر آبخوان اثر داشته است.
چه نقدی به برخی اقدامات بخش کشاورزی دارید؟
دوستان جهاد کشاورزی واقعاً در حال انجام کار هستند، اما همه اقدامات آنها الزاماً اثر مستقیم و کافی بر آبخوان ندارد. برای مثال میگوییم در دشت رفسنجان مصرف باید از ۳7۰ میلیون مترمکعب در سال به ۲7۰ میلیون مترمکعب در سال برسد؛ یعنی 100 میلیون مترمکعب در سال مصرف مازاد وجود دارد و کاهش این میزان میتواند به جلوگیری از فرونشست کمک کند.
اما اگر اقدامات کاهنده روی چاههایی انجام شود که در فهرست چاههای دارای اضافهبرداشت نیستند، نمیتوان گفت فشار از آبخوان کاهش یافته است. اگر اقدامات کاهنده روی همان چاههای دارای مصرف مازاد متمرکز شود، میتوان گفت برای مثال اضافهبرداشت ۴۰ درصدی به ۱۰ درصد رسیده است. اما اگر پروژه در واحد سطح اجرا شود و ارتباطی با چاههای دارای اضافهبرداشت نداشته باشد، نتیجه مورد انتظار برای آبخوان حاصل نمیشود.
اینجاست که نهاد بیطرف اهمیت پیدا میکند. این نهاد باید گزارش عملکرد همه دستگاهها را بگیرد و در جلسه اعلام کند هر اقدام واقعاً تا چه اندازه به آبخوان کمک کرده است.
چه نوع اقدام کشاورزی میتواند اثر ماندگار بر آبخوان داشته باشد؟
اگر بتوانیم روی یک چاه کنتور نصب کنیم و براساس اطلاعات کنتور مصرف آن را پایین بیاوریم و در کنار آن خطوط انتقال اصلاح و الگوی کشت در مزرعه اجرا شود، این اقدام برای آبخوان ماندگار میشود؛ بهویژه اگر همزمان درآمد کشاورز کاهش پیدا نکند و حتی افزایش یابد.
ما هم باید خودمان ارزیابی شویم. اگر در پروژهای کاری انجام میدهیم که کمکی به آبخوان نمیکند، هرچند بخشی از وظیفه سازمانی خود را انجام داده باشیم، باید این موضوع در ارزیابی مشخص شود.
قرار است نتیجه ارزیابیها عمومی شود؟
بله. نهاد ارزیاب نباید بهدلیل رابطه قراردادی با ما ملاحظهای داشته باشد. تأکید کردم که اگر ضعفهای خود ما هم وجود دارد، باید اعلام شود. ما این مجموعه را برای ارزیابی به کار گرفتهایم و اگر ضعفهای خودمان گفته نشود، در حق مردم استان اجحاف شده است.
نتیجه ارزیابی باید در جلسه مطرح شود تا ما نیز براساس آن برای اصلاح عملکردمان تصمیم بگیریم.
برنامه سازگاری با کمآبی تاکنون چه نتیجهای داشته است؟
برنامه سازگاری در مجموع خوب بوده است. شاید بهترین برنامه ممکن نبوده، اما یک حسن داشت؛ اینکه با توجه به محدودیت منابع آب درخواستهای برای تأمین آب جدید کاهش پیدا کرد. وقتی اطلاعات و وضعیت منابع مشخص شد، این درخواستها بسیار کمتر شد.
برای مشخصشدن آینده آبخوان کرمان چه مطالعاتی در دست انجام است؟
سه کار در حوزه مطالعات منابع آب داریم. یکی از آنها تهیه مدل ریاضی دشت کرمان است. امروز اگر از من بهعنوان متولی آب استان بپرسید آبخوان دشت کرمان تا چه زمانی امکان تأمین آب دارد، میتوانم یک برآورد تقریبی ارائه کنم.
برای مثال سنگ بستر و روند افت را بررسی میکنیم و میتوانیم برآوردی داشته باشیم که مثلاً تا ۱۰ سال آینده شرایط تأمین چگونه خواهد بود، اما اکنون برای تهیه مدل ریاضی مشاور گرفتهایم.
در این مدل از دادههای ماهوارهای، هوش مصنوعی، اطلاعات حفاری و سایر اطلاعات موجود استفاده میشود تا عدد و روند دقیقتری درباره میزان آب باقیمانده در آبخوان، ورودیها و خروجیها به دست آوریم.
مطالعه سنگ کف آبخوانها با چه هدفی انجام میشود؟
یکی دیگر از کارها مطالعه سنگ کف در کل استان، بهویژه در محدوده زونهای آب شرب است. هدف این است که بتوانیم وضعیت را به مردم اعلام کنیم و بگوییم اگر با سرعت فعلی ادامه دهیم، منابع آب زیرزمینی کرمان تا چه زمانی امکان تأمین دارند. این اطلاعات میتواند به مدیریت بهتر منابع کمک کند.
مدیریت مشارکتی آب زیرزمینی در چه مرحلهای است؟
بحث مدیریت مشارکتی آب زیرزمینی را جدیتر کردهایم. چهار نقطه استان بهعنوان پایلوت انتخاب شده و چهار مشاور نیز به کار گرفتهایم. تلاش کردیم مشاورانی انتخاب شوند که در استانهای دیگر تجربه موفق داشته باشند و کرمان را نیز بشناسند.
اقدامات بازدارنده را نیز در محدوده زون آبی را در اولویت قرار دادهایم؛ یعنی اگر قرار باشد یک چاه غیرمجاز پر شود، اولویت با چاههایی است که نزدیک زون آب شرب یا شبکه قرار دارند.
در مجموع تلاش میکنیم اقدامات شرکت بیشتر بر مبنای مطالعات علمی پیش برود تا بتوانیم در مدت مسئولیتمان کاری مؤثر برای منابع آب استان انجام دهیم.