شهریه پنهان آموزش مجازی مدارس
یادداشت از عباس واحدی
محدودشدن انتخاب‌های ارزان در بازار موبایل، ماموریت غیرممکن دسترسی به آموزش غیرحضوری در اقتصاد امروز
برای ورود به کلاس مجازی، نام کاربری و رمز عبور کافی نیست. یک موبایل هوشمند یا دستگاه مناسب هم لازم است و مهمتر از آن، پول خرید یا تعمیرش. می‌توان ساعت درس را اعلام کرد، معلم را پشت دوربین نشاند و محتوا را روی سامانه گذاشت؛ اما دانش‌آموزی که وسیله ورود ندارد، چگونه باید وارد کلاس شود؟
تجربه نشان داده که انتقال کلاس به خانه، مسئله‌ای محدود به زمان و مکان خاصی از کشور نیست. پیش از تعطیلی‌های سراسری ناشی از جنگ، آلودگی هوا و شیوع آنفلوانزا هم آموزش حضوری را در نقاط مختلف کشور مختل کرده بود. از نیمه اسفند ۱۴۰۴، با جنگ و تعطیلی آموزش حضوری، این مسئله ابعاد سراسری پیدا کرد. علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش، در فروردین‌ماه امسال اعلام کرد کلاس‌های همه مقاطع تا پایان فروردین (و گام بعدی تا اطلاع ثانوی) مجازی خواهد بود.
این سابقه، آمادگی برای تکرار آموزش غیرحضوری را به بخشی از مسئولیت مدرسه و وزارتخانه تبدیل می‌کند. قرار نیست از حالا تعطیلی امسال را قطعی بدانیم؛ اما برنامه تداوم آموزش باید برای احتمال اختلال آماده باشد. اگر آلودگی هوا، بیماری یا وضعیت اضطراری دوباره درهای مدرسه را ببندد، نباید تازه همان شب معلوم شود کدام دانش‌آموز گوشی ندارد و کدام خانواده توان و امکان خرید یا تعمیر را ندارد.
قیمت گوشی روی میز مدرسه
گزارش پیوست، در ۶ مهر، بخشی از دشواری مسیر تامین زیرساخت آموزش مجازی برای خانواده‌ها را نشان می‌دهد. این رسانه موجودی موبایل در دو سایت اصلی بازار، دیجی‌کالا و تکنولایف را بررسی کرده است: از ۱۳۷ مدل گوشی هوشمند موجود در این دو سایت، فقط ۹ گزینه زیر ۳۰ میلیون تومان بوده و هیچ گزینه‌ای کمتر از ۲۰ میلیون تومان قیمت نداشته است. و نباید فراموش کرد که موبایل هوشمندی با چنین قیمت‌های تقریبا توان اجرای برنامه‌های آموزش مجازی با کیفیت قابل استفاده را نخواهد داشت.
برای خانواده‌ای که دنبال وسیله درس‌خواندن فرزندش است، بحث بر سر دوربین بهتر یا پردازنده قوی‌تر نیست. دستگاه باید محتوای درس را باز کند، صدای معلم را برساند و امکان ارسال تکلیف را فراهم کند. قیمت همین حداقل کارایی باید در کنار کتاب و لوازم‌التحریر وارد حساب‌وکتاب آموزشی والدین شود. رایگان‌بودن یک سامانه، هزینه تهیه وسیله استفاده را از دوش خانواده برنمی‌دارد.
از این زاویه، گوشی بخشی از هزینه تحصیل است. اگر ادامه درس به داشتن دستگاه وابسته شود، توان خرید خانواده هم در دسترسی فرزند به آموزش و کیفیت آن دخالت می‌کند. گزارش جهانی پایش آموزش یونسکو در سال ۲۰۲۳ نیز درباره همین خطر هشدار می‌دهد: دیجیتالی‌شدن آموزش می‌تواند به سود دانش‌آموزان برخوردار تمام شود و دیگران را بیشتر به حاشیه براند.
یک گوشی برای چند زندگی
فرض کنید یک گوشی، هم ابزار کار والدین باشد و هم وسیله درس‌خواندن فرزند. وقتی والد با آن از خانه بیرون می‌رود، دسترسی به کلاس هم از خانه بیرون رفته است. اگر دو فرزند کلاس هم‌زمان داشته باشند، باز هم جواب «در خانه گوشی داریم» مشکل را توضیح نمی‌دهد. و مدرسه هم نمی‌تواند کلاس را بر اساس ساعت دسترسی دانش‌آموز به موبایل تنظیم کند. حتی روشن‌شدن گوشی هم کافی نیست. باتری فرسوده، حافظه پُر یا بازنشدن برنامه آموزشی می‌تواند دستگاه موجود را بلااستفاده کند.
خرید دست‌دوم یا تعمیر موبایل قدیمی می‌توانند راهی برای ادامه استفاده باشند، اما هر دو خرج دارند. تعویض باتری چقدر تمام می‌شود؟ تعمیر نمایشگر به‌صرفه است؟ دستگاه چند روز دست تعمیرکار می‌ماند؟ برای خانواده‌ای که تنها یک گوشی قابل‌استفاده دارد، زمان تعمیر هم بخشی از مسئله دسترسی است. قیمت خرید، تمام هزینه را توضیح نمی‌دهد.
پیش از اطلاعیه بعدی
در آموزش، نقطه شروع باید بررسی تجربه سال گذشته باشد. وزارت آموزش‌وپرورش باید روشن کند چند دانش‌آموز به‌دلیل نداشتن دستگاه مناسب یا اینترنت قابل‌استفاده از آموزش غیرحضوری جا مانده‌اند، چه حمایتی دریافت کرده‌اند و برای جبران عقب‌ماندگی آنان چه برنامه‌ای اجرا شده است. آمار مراجعه به سامانه، به‌تنهایی پاسخ این پرسش‌ها نیست.
و البته مسئولیت آموزش نباید به نتیجه بازارگردی خانواده‌ها به دنبال گوشی نو یا دست دوم واگذار شود. اگر مدرسه برای حفظ سلامت یا امنیت تعطیل می‌شود، تداوم دسترسی به درس هم باید جزئی از همان تصمیم باشد. با هر بار انتقال کلاس به خانه، بخشی از هزینه ادامه تحصیل بی‌سروصدا به خانواده تحمیل می‌شود؛ همان شهریه پنهانی که در اطلاعیه «آموزش مجازی» دیده نمی‌شود.