ضربالاجل استاندار کرمان برای بهرهبرداری از باغ بیرمآباد تا ۱۱ مهر ماه
آستان قدس در باغ بیرمآباد را به روی مردم کرمان باز میکند؟
پشت دیوارها و برجهای خشتی باغ بیرمآباد، بخشی از تاریخ کرمان بیش از یک دهه از دسترس شهروندان و گردشگران دور مانده است. اکنون استاندار کرمان وعده داده درهای این باغ تاریخی در هفته گردشگری باز شود؛ وعدهای که اگر اینبار به نتیجه برسد، میتواند یکی از قدیمیترین باغهای استان را به مقصدی تازه در گردشگری شهری کرمان تبدیل کند.
از بزرگراهی که شرق شهر کرمان را به مرکز پیوند میدهد، دیوارها و برجهای باغ بیرمآباد دیده میشوند؛ دیوارهایی که سالهاست میان شهروندان و یکی از قدیمیترین باغهای کرمان فاصله انداختهاند. بسیاری از مردم هر روز از کنار این مجموعه عبور میکنند، بیآنکه بتوانند از هشتی مرکزی، عمارت شاهنشین، طاقنماها، کاشیکاریها و فضای درونی آن دیدن کنند.
صبح جمعه ۲۰ شهریورماه، محمدعلی طالبی، استاندار کرمان، بار دیگر به باغ بیرمآباد رفت و روند بازسازی آن را بررسی کرد. او اینبار برای بازگشایی باغ، زمان مشخصی پیشنهاد داد: هفته گردشگری، از پنجم تا یازدهم مهرماه.
طالبی گفت باز کردن درهای باغ نباید تا پایان کامل عملیات بازسازی به تعویق بیفتد و میتوان همزمان با ادامه کارهای عمرانی، سازوکاری برای حضور مردم فراهم کرد. تأکید او از این جهت اهمیت دارد که انتظار برای تکمیل مرمت، در سالهای گذشته بارها به دلیلی برای ادامه بستهماندن باغ تبدیل شده است.
بیرمآباد فقط یک بنای تاریخی محصورشده در شرق کرمان نیست. موقعیت آن در محدوده شهری، همجواری با تخت درگاه قلیبیگ و نزدیکی به دامنه کوههای شرقی شهر، این امکان را فراهم میکند که مجموعهای از تاریخ، طبیعت و فضای عمومی در یک مسیر گردشگری کنار هم قرار گیرند. چنین موقعیتی در شهری که بخش مهمی از جاذبههای شناختهشده آن در خارج از محدوده مرکزی قرار دارند، امتیازی کمنظیر است.
باغی که از حاشیه به متن شهر رسید
پیشینه باغ بیرمآباد به بیش از چهار قرن قبل بازمیگردد. منابع تاریخی شکلگیری آن را به بیرامبیگ افشار و سالهای آغازین دوره صفوی نسبت میدهند. باغ در زمان احداث، بیرون از حصار کرمان و در حوالی سرآسیاب قرار داشت؛ جایی برای سکونت، تفرج و بهرهبرداری از زمین و آب. با توسعه کرمان، باغی که روزگاری در حاشیه شهر بود، به بخشی از بافت شهری تبدیل شد.
ارزش بیرمآباد فقط در قدمت آن خلاصه نمیشود. این باغ یکی از معدود نمونههای برجایمانده از باغسازی دوره صفوی در کرمان است. عرصه باغ، بنای هشتی مرکزی، عمارت دوطبقه شاهنشین، طاقنماها، برج و بارو، بقایای حمام و اتاقهای خدماتی، اجزای اصلی مجموعه را شکل میدهند. در تزئینات عمارت مرکزی نیز ردپای نقوش گلوبته، اسلیمی، حیوانات افسانهای، کاشی معرق و کتیبههایی با خط ثلث دیده میشود.
در گذشته، درختان انار، گیلاس، آلبالو و به در این باغ وجود داشته و آب آن از قنات تأمین میشده است. بخشهایی از این نظام طبیعی و تاریخی در گذر زمان آسیب دیده، اما ساختار اصلی مجموعه همچنان ظرفیت بازآفرینی تجربه یک باغ ایرانی را دارد؛ تجربهای که در آن معماری، آب، پوشش گیاهی و چشمانداز کوهستان از یکدیگر جدا نیستند.
باغ براساس وقفنامهای متعلق به دوره قاجار، به آستان قدس رضوی واگذار شده و مدیریت بهرهبرداری آن نیز در اختیار این نهاد قرار دارد. همین تفاوت میان مالکیت و بهرهبرداری از یکسو و مسئولیت نظارت میراثفرهنگی از سوی دیگر، در سالهای گذشته یکی از گرههای تصمیمگیری درباره بازگشایی باغ بوده است.
بیرمآباد هشتم اسفندماه ۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. حصار، برجها و دیوارهای پیرامونی آن نیز در سال ۱۳۸۰ مرمت شدند؛ اما عملیات گستردهتر احیا تا میانه دهه ۱۳۹۰ به تأخیر افتاد.
از وعده بازسازی یکساله در ۱۳۹۴ تا دستور وزیر میراثفرهنگی در ۱۴۰۱، بازگشایی عمومی بیرمآباد بارها مطرح شد؛ اما هیچیک به بهرهبرداری پایدار باغ نینجامید
یک دهه وعده پشت درهای بسته
مهرماه ۱۳۹۴، پس از تجربه بازسازی و بهرهبرداری از باغ فتحآباد، علیرضا رزمحسینی، استاندار وقت کرمان، اعلام کرد باغ بیرمآباد براساس مصوبه آستان قدس رضوی در سه مرحله و ظرف یک سال بازسازی خواهد شد. عملیات مرمت از آبان همان سال آغاز شد، اما ضربالاجل یکساله هیچگاه به بازگشایی عمومی باغ نرسید.
اسفندماه ۱۳۹۹، معاون وقت میراثفرهنگی استان از پیشرفت ۹۰درصدی مرمت خبر داد. در آن مقطع گفته شد مرمت کوشک مرکزی و عمارت حوضخانه به پایان رسیده و کفسازی، محوطهسازی مسیرهای پیاده و احیای سردر در حال انجام است. وعده این بود که باغ پس از تکمیل مرمت، با کاربریهای گردشگری احیا و به فهرست جاذبههای قابل بازدید استان اضافه شود.
بااینحال، همان ۱۰ درصد باقیمانده به چند سال انتظار دیگر تبدیل شد.
شهریور ۱۴۰۱، محمدمهدی فداکار، استاندار وقت کرمان، خواستار فراهم شدن امکان بازدید عمومی از باغ شد. دو ماه بعد، عزتالله ضرغامی، وزیر وقت میراثفرهنگی، در بازدید از بیرمآباد صریحتر سخن گفت و تأکید کرد که مردم حتی میتوانند همزمان با ادامه مرمت از بخشهای ایمن باغ بازدید کنند. او حضور دانشآموزان در یک کارگاه مرمت زنده را فرصتی برای شناخت بنا و شیوه حفاظت از میراث تاریخی دانست و خواستار آغاز فوری بازدید عمومی شد.
عنوان برخی خبرهای رسمی آن روز حتی از «باز شدن درهای باغ» حکایت داشت، اما آنچه در عمل اتفاق افتاد، بازگشایی پایدار و برنامهریزیشده نبود. باغ همچنان از دسترس عموم خارج ماند.
آذرماه ۱۴۰۲، مجتبی شفیعی، معاون پیشین میراثفرهنگی کرمان، اعلام کرد که باغ از نظر فنی تا حد زیادی آماده بازدید است و آستان قدس رضوی، بهعنوان متولی بهرهبرداری، باید شرایط بازگشایی را فراهم کند. او نیز فعالیت کارگاههای مرمت را مانع مطلق حضور گردشگران نمیدانست.
در ماههای گذشته، وعده دیگری برای بازگشایی باغ در آستانه نوروز ۱۴۰۵ مطرح شد. مسئولان اکنون میگویند وقوع جنگ اجرای این برنامه را به تعویق انداخته است. همزمان، شرکت ملی صنایع مس ایران وارد طرح احیای مجموعه شده و در بازدید فروردینماه معاون عمرانی استاندار، موضوعاتی مانند تکمیل تزئینات، بهسازی دسترسی، جانمایی ورودی عمومی و تأمین پارکینگ بررسی شده است.
اکنون پیشنهاد بازگشایی در هفته گردشگری، تازهترین حلقه از زنجیره وعدههایی است که از سال ۱۳۹۴ تاکنون تکرار شدهاند. تفاوت وعده جدید در تعیین یک بازه زمانی نزدیک است؛ پنجم تا یازدهم مهرماه. بااینحال، تجربه سالهای گذشته نشان میدهد اعلام تاریخ، بهتنهایی تضمینی برای گشودهشدن پایدار باغ نیست.
قرارگرفتن بیرمآباد در محدوده شهر و همجواری آن با تخت درگاه قلیبیگ و کوه شیوشگان، ظرفیت شکلگیری یک مسیر تازه گردشگری در شرق کرمان را فراهم میکند.
یک مقصد تازه درون شهر
بازگشایی بیرمآباد میتواند نقشه گردشگری شهر کرمان را تغییر دهد. بخش بزرگی از معرفی گردشگری کرمان بر بازار تاریخی، مجموعه گنجعلیخان و چند بنای مرکز شهر متمرکز است. باغ شاهزاده ماهان و باغ فتحآباد نیز اگرچه از مهمترین جاذبههای استاناند، خارج از هسته مرکزی شهر قرار دارند و بازدید از آنها به برنامه جداگانه و وسیله نقلیه نیاز دارد.
بیرمآباد اما درون محدوده شهر است. همین ویژگی امکان بازدید کوتاه، حضور خانوادگی، تورهای دانشآموزی و برنامههای فرهنگی روزانه را فراهم میکند. گردشگری شهری تنها به ورود مسافر از استانهای دیگر محدود نیست؛ شهروندان نیز بخشی از مخاطبان فضاهای تاریخیاند. باغی که در روزهای عادی پذیرای مردم باشد، بیش از بنایی که تنها در تعطیلات دیده میشود، در حافظه جمعی شهر جای میگیرد.
این مجموعه همچنین میتواند هسته یک مسیر گردشگری در شرق کرمان باشد؛ مسیری که باغ بیرمآباد را به تخت درگاه قلیبیگ، کوه شیوشگان و دیگر ظرفیتهای تاریخی و طبیعی این بخش از شهر متصل کند. ایجاد چنین مسیرهایی مدت حضور گردشگر در شهر را افزایش میدهد و میتواند به کسبوکارهای کوچک، راهنمایان گردشگری، فروشندگان صنایعدستی، کافهها و خدمات حملونقل محلی فرصت فعالیت بدهد.
اما بازگشایی به معنای باز کردن یک قفل و نصب تابلوی ورودی نیست. باغ برای تبدیلشدن به یک مقصد پایدار به متولی مشخص، ساعت بازدید منظم، نیروی راهنما، امکانات اولیه، روایت تاریخی معتبر، دسترسی ایمن، برنامه نگهداری فضای سبز و سازوکار کنترل ظرفیت نیاز دارد. روشن نبودن مسئولیت هر دستگاه، میتواند باغ را پس از یک افتتاح مناسبتی دوباره به نقطه پیشین بازگرداند.
از سوی دیگر، شتاب برای رسیدن به تاریخ اعلامشده نباید کیفیت مرمت را قربانی کند. امید ابراهیمی، مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا، پیشتر درباره برخی اقدامات غیراصولی، از جمله استفاده از ایزوگام در سقف عمارت هشتی مرکزی، هشدار داده است. او همچنین خواستار حضور مستمر کارشناسان میراثفرهنگی در تصمیمگیریهای مربوط به ورودی، پارکینگ و محدوده تاریخی مسیر آب پشت باغ شده است.
میان حفاظت از بنا و حضور مردم تعارضی ذاتی وجود ندارد، به شرط آنکه مسیرهای ایمن بازدید از محدوده کارگاه مرمت جدا شوند، بخشهای آسیبپذیر تحت مراقبت باشند و ظرفیت روزانه باغ متناسب با توان مجموعه تعیین شود. در چنین الگویی، خود فرایند مرمت نیز میتواند به بخشی از تجربه آموزشی بازدیدکنندگان تبدیل شود.
وعدهای که باید به برنامه تبدیل شود
باغهای تاریخی زمانی زنده میمانند که دوباره بخشی از زندگی شهر شوند. بستهماندن طولانیمدت، نهتنها مردم را از یک حق فرهنگی محروم میکند، بلکه امکان نظارت عمومی، جذب منابع و شکلگیری درآمد پایدار برای نگهداری اثر را نیز کاهش میدهد. در مقابل، بهرهبرداری تجاری بیضابطه میتواند اصالت و آرامش باغ را از میان ببرد.
راه پیش رو، تعریف یک کاربری فرهنگی و گردشگری سازگار با ارزشهای تاریخی مجموعه است؛ کاربریای که در آن برگزاری تورهای تخصصی، برنامههای آموزشی، نمایشگاههای محدود، رویدادهای مرتبط با تاریخ و باغ ایرانی و عرضه کنترلشده صنایعدستی بر ساختوساز و مداخلههای تازه غلبه داشته باشد.
وعده استاندار برای بازگشایی بیرمآباد در هفته گردشگری، پس از نزدیک به ۱۰ سال انتظار، میتواند پایان یک دوره طولانی بلاتکلیفی باشد. تحقق این وعده البته زمانی معنا پیدا میکند که تاریخ دقیق افتتاح، بخشهای قابل بازدید، ساعت فعالیت، متولی بهرهبرداری و برنامه حفاظت از باغ بهطور شفاف اعلام شود.
اگر درهای بیرمآباد در مهرماه باز شود، کرمان یک جاذبه تاریخی دیگر به فهرست خود اضافه کرده و بخشی فراموششده از حافظه شهر را به زندگی روزمره مردم بازگردانده و گامی عملی برای گسترش گردشگری شهری برداشته است.