به سیرجان خوش آمدید؛ لطفاً از راست سبقت بگیرید!
یادداشت از عباس واحدی
از آسفالت آسیبدیده تا ماندن بعضی خودروهای سنگین و شرکتی در خط چپ؛ مسئلهای که هم اصلاح راه میخواهد و هم اجرای قانون
در رفتوآمدهای مکرر به سیرجان، صحنهای بیش از اندازه آشنا شده است: تریلی یا خودرویی سواری در خط چپ حرکت میکند، چند خودرو پشت سرش جمع میشوند و با وجود فراهم شدن امکان بازگشت ایمن به خط راست، مسیر سبقت باز نمیشود. گاهی این وضع آنقدر ادامه پیدا میکند که انگار خط چپ، مسیر اختصاصی خودروی جلویی است و درخواست دیگران برای عبور، مزاحمتی بیجا.
در مشاهدات نگارنده، این رفتار در میان بعضی تریلیها و شماری از خودروهای سواری دارای برچسب شرکتهای پیمانکاری معادن اطراف سیرجان بارها دیده شده است. این تکرار پرسشی جدی پیش میکشد: چرا بعضی رانندگان چنان در خط سبقت میمانند که گویی استفاده از آن، یکی از مزایای قرارداد کاریشان است؟
ریشه اصلی را باید در خط راست دید
آسانترین روایت این است که همه تقصیر را گردن راننده بیندازیم. این روایت، بخشی از واقعیت را میبیند و بخش مهمتری را نادیده میگیرد. وقتی خط راست زیر بار مداوم حرکت ناوگان سنگین موج برداشته، شیار افتاده یا پر از وصله و دستانداز شده، راننده خودروی سنگین برای حفظ تعادل بار و کاهش ضربه به لاستیک، محور و فنربندی به خط سالمتر متمایل میشود. مشکل از جایی آغاز میشود که این جابهجایی موقت، به ماندن دائمی در خط سبقت تبدیل میشود.
دلیل اصلی و ساختاری این وضعیت را باید در کیفیت و نگهداری خطی دید که بار اصلی ناوگان سنگین را تحمل میکند. این موضوع، مسئولیت راننده را از میان نمیبرد؛ همانطور که تخلف راننده نیز مسئولیت راهداری را پاک نمیکند. اگر جاده، خودروی سنگین را از خط اصلی براند، برخورد انتظامی بهتنهایی مسئله را حل نخواهد کرد.
جانشین رئیس پلیس راه کشور در اردیبهشت ۱۴۰۳، هنگام توضیح افزایش تردد خودروهای سنگین در خط سبقت، نامناسب بودن آسفالت و وجود دستانداز در خطوط کندرو را از علتهای گرایش رانندگان خودروهای سنگین به خطوط سرعت دانست. البته همان مقام تأکید کرد که خرابی مسیر، رفتار غیرقانونی و خطرناک را مجاز نمیکند. این اظهارات درباره وضعیت راههای کشور بود و بهتنهایی اندازه مشکل در سیرجان را نشان نمیدهد؛ اما موضوعی را تأیید میکند که رانندگان این منطقه هر روز با آن روبهرو هستند.
شاهد تازهتر و مستقیمتر، گزارش رسمی پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی در آذر ۱۴۰۴ است. بر اساس این گزارش، پروژه بهسازی و روکش آسفالت محور شهربابک–سیرجان به طول ۱۱۰ کیلومتر در دست اجرا بوده است. اعلام چنین پروژهای از سوی خود دستگاه متولی، نشان میدهد اصلاح روسازی این محور یک مطالبه خیالی یا صرفاً گلایه رانندگان نیست. گزارشهای محلی سیرجانخبر در سال ۱۳۹۸ و بهمن ۱۴۰۳ نیز پیشتر درباره وضعیت نامناسب محورهای سیرجان–کرمان، سیرجان–بندرعباس، سیرجان–شیراز و سیرجان–شهربابک نوشته بودند. این گزارشها سابقه و استمرار مطالبه محلی را نشان میدهند.
قانون چه میگوید
آییننامه راهنمایی و رانندگی، اصل را بر حرکت وسایل نقلیه در مسیر سمت راست قرار داده است؛ مگر هنگام سبقت، وجود مانع در سمت راست یا قصد گردش به چپ. وسایل نقلیه کندرو نیز باید از نخستین خط سمت راست یا محل تعیینشده استفاده کنند. سبقت اصولاً از سمت چپ انجام میشود و راننده پس از سبقت و طی فاصله کافی باید با رعایت ایمنی به مسیر پیشین بازگردد. سبقت از راست فقط در وضعیتهای استثنایی مقرر در آییننامه مجاز است.
یک تفکیک حقوقی مهم نیز نباید گم شود. تبصره یک ماده ۱۲۶ آییننامه، اتوبوس، مینیبوس و وسایل نقلیه باری جز وانت را از حرکت در خط سوم آزادراههای شهری و بینشهری منع میکند. در جادهای با دو خط همجهت، خودروی سنگین ممکن است برای سبقت یا عبور ایمن از مانع وارد خط چپ شود؛ تخلف مورد بحث، ماندن بیدلیل پس از رفع ضرورت و بستن راه عبور دیگران است.
سابقه اجرای قانون نیز تازه نیست. رئیس مرکز اجراییات پلیس راهور ناجا در شهریور ۱۳۹۵ اعلام کرد در چهار ماه نخست همان سال حدود ۲۲ هزار و ۵۰۰ مورد تردد غیرمجاز وسایل نقلیه سنگین در باند سوم با دوربین ثبت و اعمال قانون شده است. این عدد نشان میدهد مشکل استفاده غیرمجاز ناوگان سنگین از خط سرعت، دستکم یک دهه سابقه رسمی دارد.
پایهیک، شاگردی و مرام جاده
یک راننده قدیمی تریلی، تفاوت ورود به این حرفه را چنین روایت میکند: «قدیم اگر کسی میخواست راننده جاده شود، باید مدتها ور دست یک شوفر شاگردی میکرد. آنجا فقط رانندگی و تعمیرات یاد نمیگرفت؛ فوتوفن بستن بار، شناخت صدای ماشین، راه دادن، کمک به راننده گرفتار و رعایت ماشینهای دیگر را هم یاد میگرفت. مرام و معرفت جاده جزئی از کار بود. اما حالا با تغییر مقررات، خیلی از جوانها بیدردسرتر پایهیک میگیرند و بعضی با غرور و تکبر پشت فرمان مینشینند.»
آزمون و گواهینامه، بهتنهایی جای انتقال فرهنگ حرفهای را نمیگیرد. راننده خودروی سنگین باید مقررات، کنترل وسیله و تعمیرات ضروری را بداند، اما باید بیاموزد که جاده فضای مشترک است؛ نه میدان نمایش قدرت موتور و مهارت فردی. بازگشت به خط راست پس از سبقت، راه دادن، رعایت فاصله و کمک به راننده گرفتار، همان بخش از حرفه است که شاید در برگه آزمون جایی نداشته باشد، اما در جاده جان آدمها را حفظ میکند.
مجموعه معدنی که برای ورود به محوطه صنعتی، لباس کار و ایمنی کارگاه مقررات دقیق دارد، نمیتواند رفتوآمد ناوگانش در جاده عمومی را مسئلهای کاملاً شخصی بداند. درج شناسه قابل پیگیری، ایجاد مسیر ثبت گزارش، آموزش دورهای و پیشبینی ضمانت اجرایی در قراردادهای حملونقل، پاسخگویی را بیشتر میکند.
اگر این وضع ادامه پیدا کند، شاید در ورودیهای سیرجان تابلویی لازم باشد: «به سیرجان خوش آمدید؛ لطفاً از راست سبقت بگیرید» مطالبه واقعی، جلوگیری از وضعیتی است که عبور خطرناک از راست را برای بعضی رانندگان به عادتی روزمره تبدیل کرده است.
پلیس راه سیرجان میتواند در محورهای بیرون شهر، دورهای از نظارت مستمر و قابل سنجش اجرا کند: نقاط و ساعتهای پرتکرار را مشخص کند، تخلف ماندن غیرمجاز در خط چپ را بر اساس نوع وسیله ثبت کند و نتیجه را بهصورت عمومی منتشر سازد. پلیس راهور نیز در محدوده معابر شهری مرتبط، در حدود صلاحیت خود همین موضوع را دنبال کند.
ظرفیت دوربینهای موجود نیز باید جداگانه بررسی شود. وجود دوربین کنترل سرعت لزوماً به معنای امکان ثبت تخلف خط عبور نیست. ایجاد مسیر امن و قانونی برای دریافت تصاویر دوربین خودرو میتواند به شناسایی نقاط مسئلهدار کمک کند، بیآنکه رانندگان به فیلمبرداری با تلفن همراه هنگام حرکت تشویق شوند.
جاده سهم مشترک همه است
رانندگان خودروهای سنگین بخش بزرگی از بار اقتصاد را جابهجا میکنند و کارکنان صنایع و معادن نیز دشواری رفتوآمد روزانه را تحمل میکنند. همین واقعیت باید در بودجه نگهداری راه و مدیریت حملونقل دیده شود. اما وزن خودرو یا اهمیت شغل، حق استفاده اختصاصی از خط عمومی ایجاد نمیکند.
مطالبه از مسئولان سیرجان روشن است: راهداری خط آسیبدیده را اصولی ترمیم و گزارش کار را منتشر کند؛ پلیس تخلف را مستمر، دقیق و قابل سنجش رصد کند؛ شرکتها مسئولیت ناوگان تحت مالکیت یا قرارداد خود را جدی بگیرند؛ مراکز آموزش رانندگی انتقال فرهنگ حرفهای را در کنار مهارت فنی ببینند؛ و رانندگان نیز فاصله ایمن، حق عبور دیگران و قاعده بازگشت به راست پس از سبقت را رعایت کنند.
این مسئله با انتخاب میان «آسفالت بد» و «راننده متخلف» حل نمیشود. علت ساختاری، خرابی و نگهداری نامناسب خط اصلی است؛ اما این علت، مسئولیت راننده را حذف نمیکند. جاده سالم، انگیزه تغییر خط را کمتر میکند و آموزش و اجرای قانون مانع میشود یک ضرورت موقت به عادت دائمی تبدیل شود. اگر تابلویی در ورودی شهر نصب میشود، بهتر است یادآور همین قاعده ساده باشد: جاده ملک هیچ رانندهای نیست.