استاندار کرمان در بازدید از نمایشگاه بینالمللی معدن، از سرمایهگذاران دعوت کرد برای تکمیل زنجیره ارزش صنایع معدنی استان وارد عمل شوند. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، سهم بخش صنعت، معدن و تجارت از تولید ناخالص داخلی کرمان به ۵۶ درصد رسیده است. کرمان نیز ۴٫۱ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده است. حدود ۸ میلیارد تن ذخیره قطعی در ۴۲ نوع ماده معدنی و فعالیت ۵۵۰ معدن، جایگاه کرمان را در اقتصاد معدنی ایران نشان میدهد. استان همچنین ظرفیت تولید نزدیک به ۱۰٫۵ میلیون تن شمش فولاد و بیش از نیمی از کنسانتره کشور را دارد.
سهم کرمان از اقتصاد دیجیتال تصویر دیگری به دست میدهد. به گفته مدیرکل ارتباطات و فناوری اطلاعات استان، کرمان با ۱۳۷ شرکت فعال، ۱٫۷ درصد از اقتصاد دیجیتال کشور را در اختیار دارد و در رتبه نهم قرار گرفته است. پرسش از مدیران استان این است که چرا کرمان، با چنین جایگاهی در تولید مواد معدنی و محصولات صنعتی، هنوز سهم متناسبی از اقتصاد دیجیتال به دست نیاورده است؟
به گمانم بخشی از پاسخ را باید در نگاه مدیران استان به زنجیره ارزش جستوجو کرد. سالهاست افزایش استخراج، احداث کارخانه و بالا بردن ظرفیت تولید، معیارهای اصلی سنجش توسعه معدناند. همه این اقدامات ضروریاند. امروز رقابت در صنعت معدن به مدیریت داده، تصمیمگیری دقیق و استفاده از فناوریهای هوشمند نیز وابسته است. هوش مصنوعی میتواند به معادن کرمان در افزایش بهرهوری کمک کند.
تجربههای بینالمللی نشان میدهد بخشی از ارزش هوش مصنوعی در معدن به تصمیمهای روزمره برمیگردد. برای نمونه، در برخی کارخانههای فرآوری، خردایش و آسیاب سنگ معدن ممکن است تا ۷۰ درصد انرژی مصرفی را به خود اختصاص دهد. در مطالعهای درباره یک آسیاب نیمهخودشکن در صنعت مس شیلی، پژوهشگران با استفاده از دادههای عملیاتی و روشهای یادگیری ماشین، از جمله شبکه عصبی مصنوعی، عملکرد آسیاب را شبیهسازی کردند. نتایج شبیهسازی نشان داد که تغییر اندازه قطعات سنگ ورودی میتواند تولید را ۴٫۴۲ درصد افزایش دهد. کاهش سرعت چرخش آسیاب نیز میتواند مصرف انرژی را ۷٫۶۲ درصد پایین بیاورد. گزارشهای صنعتی درباره تحول دیجیتال در معدن نیز از بهبود ۱۰ تا ۱۵ درصدی بهرهوری انرژی و افزایش ۴ تا ۶ درصدی بازدهی با استفاده از هوش مصنوعی خبر میدهند.
در کارخانهای که انرژی سهم بزرگی از هزینههای عملیاتی را به خود اختصاص میدهد، حتی بهبودی محدود میتواند اثر مالی قابلتوجهی داشته باشد. پیشبینی خرابی تجهیزات، کنترل دقیقتر فرایند تولید و تنظیم شرایط کار بر اساس کیفیت مواد ورودی نیز میتواند احتمال توقفهای ناخواسته را کاهش دهد.
برای تعمیم نتایج یک کارخانه در کشوری دیگر به معادن کرمان، باید شرایط واحدهای استان را بررسی کرد. نوع ماده معدنی، وضعیت تجهیزات، کیفیت مواد ورودی و شیوه ثبت دادههای عملیاتی بر نتیجه اثر میگذارند. از همین رو، بهتر است کار با اجرای یک طرح آزمایشی در یکی از واحدهای معدنی استان آغاز شود.
از ظرفیت پژوهشی تا معدن هوشمند
کرمان برای آغاز این کار ظرفیت پژوهشی دارد. پژوهشکده صنایع معدنی دانشگاه شهید باهنر از سال ۱۳۸۷ فعالیت میکند و در زمینههایی مانند فرآوری مواد معدنی، بازیافت و زیستفناوری معدنی تجربه دارد.
معاون علمی رئیسجمهور پیشتر کرمان را بهعنوان یکی از استانهای محل اجرای آزمایشی طرح هوشمندسازی سلامت معرفی کرده بود. اجرای محدود این طرح از مهر ۱۴۰۴ در استان آغاز شد. بهکارگیری فناوریهای هوشمند در معدن نیز میتواند گام دیگری در توسعه اقتصاد دیجیتال کرمان باشد.
استاندار کرمان پیشتر بر ضرورت هوشمندسازی متناسب با ظرفیتهای استان تأکید کرده و تبدیل کرمان به «پایتخت معدن هوشمند کشور» را هدف دانسته بود. برای تحقق این هدف، استاندار میتواند هماهنگی دستگاههای استان را بر عهده بگیرد و زمینه همکاری معادن، دانشگاه و شرکتهای دانشبنیان را فراهم کند.
ارزش دادههای معدن کجا میماند؟
نگرانی من این است که در هوشمندسازی معادن، تجربه خامفروشی را به شکلی دیگر تکرار کنیم. ممکن است دادههای ارزشمند در معادن کرمان تولید شوند و تحلیل آنها، توسعه الگوریتمها و مالکیت دانش فنی در اختیار شرکتهایی خارج از استان یا کشور قرار گیرد. در این صورت، ممکن است کارخانه بهرهورتر شود و توان تحلیل داده و توسعه فناوری در کرمان همچنان شکل نگیرد. این بار، داده خام از کرمان میرود و ارزش افزوده حاصل از تحلیل آن در جای دیگری ایجاد میشود.
برای پیشگیری از این وضعیت، پیشنهاد میکنم معادن بزرگ استان، پژوهشکده صنایع معدنی دانشگاه شهید باهنر و شرکتهای دانشبنیان بخش خصوصی در یک طرح آزمایشی همکاری کنند. معادن مسائل عملیاتی و دادههای لازم را در اختیار طرح
بگذارند. پژوهشکده توسعه مدلها و تطبیق آنها با شرایط واحد معدنی را بر عهده بگیرد و شرکتهای دانشبنیان سرمایه و امکانات لازم برای اجرای طرح را فراهم کنند.
میتوان کار را با هزینهای محدود و در یکی از مدارهای آسیاب یک کارخانه آغاز کرد. ابتدا مصرف انرژی و بازدهی مدار را اندازه بگیریم. سپس مدل هوش مصنوعی را به کار بگیریم و عملکرد مدار را با وضعیت پیش از اجرای طرح مقایسه کنیم. اگر ارزیابی فنی و اقتصادی، صرفهجویی و بهبود عملکرد را تأیید کند، گسترش طرح به واحدهای دیگر توجیه دارد.
در کنار پرسش همیشگیِ «چه مقدار ماده معدنی استخراج میکنیم؟»، وقت آن رسیده است بپرسیم «از دانشی که میتوانیم از این معادن به دست آوریم، چقدر ارزش اقتصادی تولید میکنیم؟»