به بهانه هفته سربازان گمنام امام زمان (عج)

گزارش ویژه| تبیین نظری جایگاه و نقش وزارت اطلاعات در تأمین امنیت کشور

 |  نوشته شده توسط :

در نوشتار حاضر تلاش مي‌شود با رعايت بي‌طرفي و تا حد امكان با رعايت ملاحظات حرفه‌اي به مرور مهم‌ترين عملكردها و كاركردهاي وزارت اطلاعات طي سه دهه خدمت خود پرداخته شود.

از لحاظ جامعه‌شناختی، تثبیت و تداوم نهادهای اجتماعی و مؤسسات عمومی، منوط به انجام کارکردها و رفع نیازهای ضروری نظام اجتماعی در سطح کلان است، چرا که هرگونه اختلال و ناکارآمدی نهادها به صورت طبیعی و تدریجی موجبات هضم، تضعیف و در نهایت اضمحلال این‌گونه نهادها را فراهم می‌آورد. در این میان، نوع و کیفیت عملکردها و نحوه اجرای مأموریت‌های ذاتی دستگاه‌های اداری و نهادهای اجرایی، تأثیر جدی‌تری بر بقاء و تداوم آن‌ها دارد و این بدان دلیل است که تشکیل دستگاه‌های اداری (برخلاف نهادهای اجتماعی پهن دامنه و تاریخی) به صورت آگاهانه و برنامه‌ریزی شده است و بر این اساس هرگونه اختلال، کژکارکردی و بی‌نظمی در انجام وظایف‌شان، تداوم آن‌ها را با ابهام مواجه می‌سازد.

از میان نهادهای عمومی، دستگاه‌ها و نهادهای امنیتی ـ اطلاعاتی از اهمیت و جایگاه جدی‌تری برخوردار هستند. زیرا این دسته از نهادها، دارای عملکردها و وظایف حیاتی و ثبات‌بخشی هستند که با نظم سیاسی، آرامش و امنیت عمومی جامعه مرتبط‌اند. همان‌گونه که می‌دانیم و بسیار تکرار شده است، امنیت (در کنار سلامت) مهم‌ترین نیاز هر نظام اجتماعی به شمار می‌آید. بر این اساس، مرور و بررسی همیشگی و مستمر عملکرد این نهادها و ارزیابی انتقادی کارکردهای آن‌ها ضروری و مفید خواهد بود. حال این پرسش مطرح می‏گردد که؛ تأثیر و نقش فعالیت‌های سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی (به مثابه نهاد اطلاعاتی مادر) برای تأمین سطوح و ابعاد مختلف امنیت کشور، چگونه بوده است؟

در نوشتار حاضر تلاش می‌شود با رعایت بی‌طرفی و تا حد امکان با رعایت ملاحظات حرفه‌ای به مرور مهم‌ترین عملکردها و کارکردهای وزارت اطلاعات طی سه دهه خدمت خود پرداخته شود.

  • مفاهیم و چهارچوب نظری

از آن‌جا که هدف از بررسی حاضر، مرور خدمات نظام اطلاعاتی به امنیت و ثبات کشور است، به نظر می‌رسد مهم‌ترین رویکرد نظری برای این بحث نظریه کارکردگرایی۲ باشد. در نظریه کارکردگرایی، به عنوان یک رویکرد عام پذیرفته شده در علوم اجتماعی، بقاء و تداوم یک نهاد اجتماعی (در هر سطحی) منوط به رفع نیازها۳، تقاضاها و حل و فصل پیچیدگی‌ها و مشکلات گروه، سازمان و یا اجتماع ملی است؛ در واقع شرایط تداوم حیات یک خرده نظام (شرکت، مؤسسه، وزارت‌خانه و یا حتی پدیده‌های اجتماعی مانند بنه، تعاونی‌های محلی، طلاق و…) آن است که این نهاد یا پدیده بتواند به طور مؤثر کارکردها و خدماتی را به نظام اجتماعی ارائه کند (تنهائی، ۱۳۷۸: ۱۵). یعنی ارائه کارکرد و تداوم خدمات، شرط بقاء یک سامانه تلقی می‌شود و در غیر این صورت نهادها متلاشی، مضمحل و حداقل بی‌خاصیت می‌شوند. به نظر پارسونز، یکی از مهم‌ترین نیازهای اجتماع ملی (نظام اجتماعی بزرگ) دست‌یابی به اهداف[۱] است که توسط نهاد قدرت و سیاست تأمین می‌شود. پرواضح است، تأمین و تولید قدرت برای نهاد سیاست نیز منوط به اصلاح مستمر روندهای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در سطح ملی است. بنابراین یک کارکرد مهم سرویس‌های اطلاعاتی در تمامی جهان، مساعدت به نظام تصمیم‌گیری و کمک به نظام سیاسی است. البته افزون بر این موارد سرویس‌های اطلاعاتی کارکردهای مهم دیگری برای تأمین امنیت دارند که در چارچوب رویکرد کارکردگرایی و در ادامه بحث به آن خواهیم پرداخت. بنابراین بررسی خدمات سرویس اطلاعاتی را می‌توان از زاویه کارکردگرایانه دید که مضمون آن نیز ضرورت و الزام سرویس اطلاعاتی به رفع نیازهای ذاتی جامعه است. بدیهی است که نیاز به امنیت و تداوم «بقاء۲» یکی از مهم‌ترین این نیازها بوده و نیز بستر و زمینه رفع سایر نیازهای اجتماعی به شمار می‌آید. لذا باید گفت، نحوه و کم و کیف انجام فعالیت‌های اطلاعاتی بایستی نقش بسزایی در تأمین امنیت، در تمام ابعاد ایفا نماید و در غیر این صورت این نهادها ناکارآمد، بی‌کارکرد و یا کژکارکرد۳ تلقی و ارزیابی می‌شوند. خلاصه کلام آن که دو کارکرد اصلی سرویس‌های اطلاعاتی قانونی (سازمان‌های رسمی و دولتی که در ساختار قدرت رسمی و نظام مستقر فعالیت اطلاعاتی انجام می‌دهند) شامل تأمین امنیت ملی و نیز کمک به نظام تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری از طریق ارائه اطلاعات و داده‌های ارزیابی شده و تحلیل‌های به موقع، سریع و دقیق می‌باشد. حال باید دید که سرویس‌ اطلاعاتی مورد بحث تا چه میزان از کفایت و کارآمدی در این خصوص برخوردار بوده و این که آیا دارای کارکردها و خدمات مؤثری در این ارتباط بوده است؟

از لحاظ نظری، توجه به مقوله یا حوزه مفهومی امنیت نیز در این جا حائز اهمیت است. امنیت به عنوان یکی از مهم‌ترین نیازهای جوامع انسانی، متضمن بقاء و نظم جوامع به شمار می‌آید و یکی از کارکردهای اساسی دولت‌ها به شمار می‌آید. معنای لغوی امنیت، رهایی از خطر، ترس، تهدید، آسیب، نگرانی و وجود آرامش، اطمینان و آسایش است. اهمیت امنیت در دنیای کنونی تا حدی است که آن را پایه پیشرفت توسعه و شکوفایی استعدادها تلقی کرده و زیربنای توسعه همه جانبه و پایدار می‌دانند. امنیت مفهومی سیال، متغیر و نسبی بوده و البته تنها منحصر به کسب منافع نیست بلکه حفظ ارزش‌ها و هویت و سبک زندگی گذشته و حفظ ارزش‌ها در آینده نیز در آن مهم است. در واقع، امنیت دارای دو گفتمان یا رویکرد سلبی[۲] و ایجابی‏۲است. وجه سلبی تهدید محور، سخت‌افزارانه، نرم‌افزارانه و درونی است. (نوید‌نیا، ۱۳۸۸: ۳۵) اهمیت طرح و مرور مفهوم امنیت و ابعاد آن در آن است که مهم‌ترین رسالت سرویس‌های اطلاعاتی، تأمین امنیت در تمام وجوه و ابعاد آن است. در واقع خاستگاه و مبنای اصلی تشکیل و تأسیس نهادهای امنیتی ـ اطلاعاتی در طول تاریخ، حفظ ثبات و نظم و امنیت اجتماع ملی است. البته در دوران جدید، نقش سرویس‌های اطلاعاتی در تأمین امنیت نرم و نیز امنیت اقتصادی حائز اهمیت و توجه بیش‌تری شده است.

از زاویه دیگر، برای ایجاد تمهیدات نظری لازم می‌توان از رویکرد سیستمی برای بحث حاضر استفاده کرد. در این چارچوب باید گفت در هر سامانه (خرد و کلان) بایستی نوعی نظم و تعادل بین اجزاء سیستم (خرده‌ سیستم‌ها) وجود داشته باشد. یعنی حفظ ثبات یک سیستم، بسته به تعاملات و ارتباطات متناسب اجزاء با یکدیگر دارد و نظم و پویایی و تعادل نظام‌ها منوط به همکاری[۳] و تعامل و هماهنگی۲ اجزاء دارد. بر این اساس یک ملاک مهم، بررسی و ارزیابی نهادهای اطلاعاتی نقش آن در سیستم کلان اجتماعی و نیز در خرده نظام سیاست و امنیت است. لذا نوع روابط و هماهنگی و مناسبات سرویس اطلاعاتی با سایر اجزاء بسیار مهم است. اجزاء و عناصر مرتبط با فعالیت سرویس‌ اطلاعاتی را می‌توان شامل مردم (جامعه) و افکار عمومی از یک سو و دولت، سایر قوا و در رأس آن‌ها رهبری نظام (ولی فقیه) جستجو کرد. جامعه در این جا از دو جهت مهم است، ابتدا به عنوان محیط یا بستر نهادی فعالیت اطلاعاتی و دوم به عنوان مهم‌ترین خدمت گیرنده‌ای که عملکرد نهادهای اطلاعاتی (در نظام مبتنی بر مردم سالاری دینی) بایستی در جهت رفع نیازهای آنان باشد. از سوی دیگر، خدمات سرویس اطلاعاتی باید بتواند نیازها و تقاضاهای مراجع اصلی تصمیم‌گیرنده نظام و کشور از مقام معظم رهبری(مدظله) و فرماندهی کل قوا تا رئیس‌جمهور، و تمامی بخش‌های دولت، سایر قوای حاکمیتی، نهادهای امنیتی، نظامی، مسئولان محلی و حتی مدیران شرکت‌ها و مؤسسات اقتصادی، صنعتی و بازار که در خدمت توسعه ملی و تحقق اهداف عالیه نظام جمهوری اسلامی فعال هستند را پاسخ‌گو باشد. بنابراین از نگاه سیستمی، حفظ ثبات و تعادل سیستم سیاسی منوط به فعالیت مؤثر نهادهای اطلاعاتی است. کارکرد اصلی سرویس‌های اطلاعاتی در این جا، تولید اطلاعات[۴] چه به معنای وسیع و چه در مفهوم تخصصی آن، یعنی تولید اطلاعاتی امنیتی ارزیابی شده و صحیح۲ می‌باشد. هم‌چنان که می‌دانیم از دیدگاه کارکرد‌گرایانه و نیز رویکرد سیستمی (پارسونزی) بقاء و تداوم یک سیستم اجتماعی در گرو تولید و حرکت مستمر دو عنصر مهم انرژی (به معنای تولید قدرت مادی، فیزیکی و اقتصادی) و اطلاعات (به معنای وسیع ارزش‌ها، داده‌ها و آگاهی‌هایی که منجر به اشراف و سلطه سازمان بر محیط اطرافش می‌گردد) می‌باشد. در هر سیستم زنده و پویایی مغز و هسته اصلی آن (مدیران ارشد) بایستی به طور مستمر در صدد واپایش۳ محیطی و افزایش دامنه آگاهی خود از محیط پیرامونی باشند. نقش اطلاعات، به طور مشخص، ایجاد اشراف و آگاهی از موقعیت سیستم نسبت به تهدیدات، تحولات محیطی، محیط‌شناسی و رصد۴ مستمر محیط است. با توجه به اهمیت این نقش سرویس اطلاعاتی و تأثیر بسزای آن در تأمین ثبات سیستم، باید تصریح کرد که معنی و مضمون واپایش در این جا جلوگیری، هدایت، تسلط، فرماندهی و بررسی شرایط نسبت به موقعیت‌های استاندارد و بهنجار است. به نظر استیفن رابینز، واپایش به معنی فرایند تحت‌نظر قرار دادن فعالیت‌ها، به منظور حصول اطمینان از این که آن‌ها همان‌گونه که برنامه‌ریزی شده‌اند، انجام می‌پذیرند، و نیز اصلاح کردن انحرافات قابل ملاحظه و مهم است. حال باید گفت، کار سرویس اطلاعاتی واپایش مستمر محیط اطراف برای تحقق اهداف نظام است. از سوی دیگر و در این جا، کم و کیف توانایی‌های سرویس برای واپایش محیط یک ملاک ارزیابی توانمندی‌های حرفه‌ای سیستم‌های اطلاعاتی به شمار می‌آید. در ادامه بحث مروری بر مفهوم و ماهیت سازمان اطلاعاتی ضروری است.

سازمان اطلاعاتی،[۵] نهادی قانونی است که مسؤولیت پیش‌بینی، پیشگیری و مقابله با آن دسته از تهدیدها و آسیب‌های منافع ملی که از سوی دشمنان یا حریفان سیاسی نظام خودی پیگیری می‌شود و نیز مسؤولیت کشف و بهره‌برداری از فرصت‌هایی که برای تضعیف یا نابودی آن‌ها به وجود می‌آید را برعهده دارد. هدف سازمان‌های اطلاعاتی از انجام فعالیت‌های اطلاعاتی را می‌توان در نهایت تأمین منافع ملی دانست که این مهم را از طریق تأثیرگذاری بر سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها و اقدامات به انجام می‌رساند. در واقع به طور کلی، کار اطلاعاتی باید دو وظیفه اصلی را به انجام برساند که عبارتند از: اول تأمین اطلاعات و ارائه تجزیه و تحلیل‌های مشاوره‌ای ارزشمند به سیاست‌گذاران به منظور مساعدت به آن‌ها در تصمیم‌گیری؛ دوم، اجرای خط‌مشی‌های مربوط بر اساس جهت‌گیری‌های سیاسی از طریق عملیات پنهان.

  • مروری بر مهم‌ترین کارکردهای سرویس اطلاعاتی طی سه دهه گذشته

براساس آن چه تاکنون گفته شد، اکنون مروری بر مهم‌ترین دستاورد‌ها و خدمات وزارت اطلاعات طی سه دهه عمر آن می‌پردازیم. اما در یک نگاه کلی، کارکرد‌های اصلی وزارت را بایستی مجموع عملکرد‌های آن در جهت خدمت به امنیت ملی در نظر گرفت. در واقع هم‌چنان که به طور طبیعی انتظار می‌رود، مهم‌ترین کارکرد اطلاعات، تأمین امنیت به معنای وسیع آن است چرا که کار ویژه اصلی آن ایجاد ثبات، اطمینان، آرامش و امنیت پایدار از طریق جمع‌آوری، تولید، تحلیل و ارائه اطلاعات ارزیابی شده می‌باشد. به عبارتی جوهره و ذات و موضوع فعالیت اطلاعاتی، امنیت و کار بر روی موضوعات امنیتی است. اما باید در نظر داشت که مفهوم امنیت در این جا به خصوص درباره وزارت اطلاعات به معنای وسیع و پهن دامنه آن است که شامل سطوح و ابعاد مختلف آن می‌شود. به طور مشخص عملکردهای وزارت هر دو سطح امنیت را که شامل موارد زیر است پوشش داده است:

الف. امنیت سخت یا سنتی (سخت‌افزارانه) که ماهیت تهدیدمحور دارد؛

ب. امنیت نرم‌ یا مدرن (نرم‌افزارانه) که ماهیت فرصت‌محور دارد.

هدف از کار اطلاعاتی در بعد اول، مشخصاً حفظ ثبات سیاسی نظام و تأمین امنیت ملی و حفظ تمرکز و یکپارچگی ملی و تمامیت ارضی بوده و در بعد دوم، ارتقاء و تعمیق رابطه دولت ـ ملت، تأمین امنیت اجتماعی و مهم‌تر از همه مدیریت توسعه سیاسی بوده است. در بعد اخیر، عملکردهای وزارت معطوف به توسعه پایدار و همه جانبه کشور و مساعدت به روند توسعه سیاسی بوده است.

جدول شماره ۱: تقسیم‌بندی کلی عملکردهای سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران

کارکردهای سخت کارکردهای نرم
تأمین امنیت سخت‌ و تهدیدمحور تأمین امنیت نرم و فرصت‌محور

 

براین اساس و توجه به تقسیم‌بندی‌های فوق‌الذکر اکنون به مرور این کارکردها می‌پردازیم:

۱/۳) کارکردهای سخت

۱/۱/۳) استقرار و حفظ ثبات سیاسی از طریق مقابله با تحرکات بی‌ثبات‌کننده و فعالیت‌های گروهک‌های تروریستی:

جمهوری اسلامی از بدو تأسیس در معرض فعالیت‌های بسیار شدید تروریستی و بی‌ثبات‌کننده از ناحیه طیف وسیع گروه‌های ضدانقلاب داخلی (به طور مشخص از سازمان منافقین تا گروه‌های سیاسی راست‌گرا مانند گروهک تندر با مشی سلطنتی و پادشاهی که طی چند سال اخیر تحرکاتی داشته است) قرار داشته است. دفع تهدید تروریسم ناشی از گروه‌های سیاسی (به خصوص منافقین)، گروه‌های قوم‌گرا (مانند دموکرات و کومله)، گروه‌های چپ و بعدها گروه‌های افراط‌گرای مذهبی (شیعه و سنی) از ابتدا تاکنون، مهم‌ترین کارکرد وزارت اطلاعات در بعد سخت‌افزاری بوده است. مقابله با گروه‌های ضدانقلاب داخلی و تروریسم از سوی وزارت اطلاعات طی فرآیندی بسیار پیچیده، چندوجهی و چندسطحی دنبال شده است. به عبارتی، اقدمات ضدتروریستی وزارت عمدتاً ماهیت ریشه‌ای و بنیادین (درازمدت) داشته و از تکنیک‌های بسیار پیچیده‌ای مانند عملیات روانی، فریب راهبردی، نفوذ و… استفاده شده است. تا حدی که اگر می‌شد ملاحظات حفاظتی را نادیده گرفت و شرح دقیق‌تری از مبارزه ضدتروریستی -‌ به خصوص علیه گروهک‌ تروریستی منافقین- را به رشته تحریر درآورد، اعجاب سرویس‌های حرفه‌ای دنیا را موجب می‌شد.

۲/۱/۳)مقابله با تحرکات سرویس‌های اطلاعاتی بیگانه:

وزارت اطلاعات با کم‌ترین هزینه‌ها و امکانات فنی، انسانی و مالی توانسته به کنترل و شناسایی جاسوسان و شکار آن‌ها اقدام نماید. وزارت اطلاعات دامنه جنگ و مبارزه ضدجاسوسی خود را نه تنها در پایتخت و در درون کشور، بلکه با اتخاذ رویکرد ضدجاسوسی تهاجمی به پایتخت‌های کشورهای منطقه و اروپایی نیز کشانده است. افزون بر این‌ها، وزارت اطلاعات در این زمینه نیز رویکرد پیشگیرانه اتخاذ کرده و با طراحی و مدیریت دوره‌های توجیهی، آموزشی و حفاظتی برای بخش‌های مهم حاکمیتی، صنعتی، اقتصادی، علمی و فن‌آورانه توانسته است اقدامات ضدجاسوسی خود را به طور گسترده و با رویکرد عمومی و مشارکتی را در آن دنبال کند.

۳/۱/۳/) سایر کارکردهای سخت وزارت اطلاعات:

وزارت اطلاعات به تناسب نیازها و ضرورت‌های ملی و گاهی به دلیل خلاء‌های سازمانی و یا ناکارآمدی بعضی دستگاه‌های غیراطلاعاتی، افتخار حضور در عرصه‌های امنیتی دیگر را نیز داشته است که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به مبارزه با قاچاق موادمخدر و قاچاق کالا اشاره کرد. طراحی عملیات‌های نفوذ در این شبکه‌ها که به دلیل ضرورت‌های کاری گاهی با کم‌ترین ضریب امنیتی، پشتیبانی و حمایت اطلاعاتی ـ عملیاتی انجام می‌شود، نشان‌دهنده عزم راسخ پرسنل برای مقابله با شبکه‌های جرم سازمان یافته و به خصوص قاچاق موادمخدر شده است.

۲/۳) کارکردهای نرم

بخش مهم دیگری از فعالیت‌های سرویس اطلاعاتی، ماهیت و ویژگی‌ نرم و مثبت داشته است، از این حیث که موجب تقویت و تعمیق رابطه نظام و مردم (و اصلاح رابطه منفی و سوء تاریخی دولت‌ـ‌ ملت در ایران) شده و زمینه توسعه سیاسی و نزدیک شدن به آرمان‌های بلند انقلاب اسلامی را فراهم ساخته است. وزارت اطلاعات از بدو تأسیس تلاش نمود تا به مدیریت سیاسی کشور کمک کند و در شرایط خلاء ساختاری و یا فقدان سازمان‌های غیراطلاعاتی به حل و فصل مشکلات جاری و البته تثبیت مردم‌سالاری دینی همت گمارد. این کارکردها را به این جهت نرم می‌نامیم که در صدد استفاده از فرصت‌ها بوده است، تأمین امنیت اجتماعی و امنیت عمومی را هدف خود قرار داده (و صرفاً دغدغه امنیت نظام را نداشته) و الزاماً ماهیت عملیاتی و پنهانی (به معنای سنتی) نداشته و در نهایت با نگاه ایجابی در جهت تحقق مردم‌سالاری دینی ـ در کنار حفظ ثبات و یکپارچگی ـ حرکت کرده و در نهایت با سمت‌گیری برای حفظ امنیت هویت (امنیت وجودی) یا امنیت فرهنگی و حفظ و تعمیق همبستگی و انسجام ملی به عنوان مهم‌ترین منبع قدرت ملی جمهوری اسلامی انجام شده‌اند. متأسفانه و بنا به ملاحظات خاصی که همه‌ دستگاه‌های اطلاعاتی موظف به رعایت آن‌ها هستند، امکان مرور همه این خدمات و کار ویژه‌های مستقیم و غیرمستقیم سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی در این‌جا وجود ندارد. با این وجود تلاش می‌شود تا حد امکان به مرور این دستاوردها پرداخته شود.

  • ۱/۲/۳) مقابله با انحراف راهبردی در نظام و برخورد‌ با جریان آقای منتظری

یکی از مهم‌ترین عملکرد‌های سرویس‌ اطلاعاتی جمهوری اسلامی برخورد قاطع، دقیق و به موقع وزارت با طیف آقای منتظری و جمع‌آوری قرائن و شواهد کافی و متقن از فعالان و عوامل مؤثر در بیت ایشان و مساعدت در برکناری آقای منتظری از قائم مقامی رهبری بوده است. اهمیت این اقدام وزارت از آن جهت است که این موضوع می‌توانست، اشکال اساسی در خط‌مشی نظام جمهوری اسلامی به وجود آورد.

  • ۲/۲/۳) واپایش مستمر صحنه سیاسی اجتماعی و فرهنگی کشور

وزارت اطلاعات از جمله دستگاه‌های حساس و دقیق و البته عقلانی نظام است که به طور مستمر تحولات کشور را در عرصه مسائل اجتماعی ـ سیاسی رصد می‌کند. ارائه پیش‌بینی‌ها اطلاعاتی درباره جنبش‌های اجتماعی سیاسی نوظهور مانند رشد طبقه متوسط جدید، تحرکات حاشیه‌نشینان و بحران‌های شهری مربوط به این حوزه، فعالیت‌های سیاسی در محیط‌های صنعتی، دانشگاهی و صنفی، بدون آن که مزاحمت و مانعی برای فعالیت‌های سالم به وجود آید، یکی از مزیت‌های کار سرویس خودی بوده است به نحوی که اصول و مبانی مردم‌سالاری در کشور نیز تضعیف نشده و مقاومت‌های بی‌حاصل و یا تساهل‌های غیرضروری در مقابل تحولات سیاسی اجتماعی کشور به وجود نیاید. اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی مدیران ارشد نظام با ارائه تحلیل‌های عمیق و مؤثر، از وظایف ذاتی و کارکردهای موفقیت‌آمیز وزارت در این عرصه بوده است.

۳/۲/۳)‌تعامل با نخبگان و خبرگان کشور

با توجه به درک اهمیت و جایگاه نخبگان در اداره امور کشور و نقش جدی آن‌ها برای پیشبرد اهداف امنیتی، وزارت اطلاعات بدون اتکاء به منابع قهریه و با ابزار اقناع و توجیه، ارتباط سالم و مستمری با نخبگان علمی، ادبی، هنری، فن‌آورانه، سیاسی، فرهنگی، مذهبی، قومی داشته و با انتقال بخشی از دانسته‌های خود به تعامل و هم‌افزایی با آن‌ها پرداخته است.

۴/۲/۳) اصلاح و ارتقاء نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری کشور

به دلیل طیف وسیع مأموریت‌های اطلاعاتی از یک سو، و وظیفه ذاتی تشکیلات اطلاعاتی برای اطلاع‌رسانی به مدیران کشور در سطوح مختلف، وزارت دارای تعامل گسترده‌ای با مدیران و مراجع تصمیم‌گیرنده کشور بوده است و تلاش داشته است با انتقال اطلاعات و تحلیل‌های خود، همواره گزینه‌ها و انتخاب‌های جدید و فرصت‌های بی‌بدیلی را در اختیار مدیران کشور قرار دهد. هم‌چنان‌ که می‌دانیم، مهم‌ترین مرجع تصمیم‌گیری در کشور مقام معظم رهبری(مد ظله)، رئیس‌ جمهوری و دبیر شورای عالی امنیت ملی هستند که وزارت توانسته است ضمن جلب اعتماد و اطمینان ایشان، تحلیل‌ها و داده‌های ارزیابی شده و موثق خود را به آن‌ها ارائه نماید و فرمایشات و تأییدات مکرر مقام معظم رهبری(مدظله) همواره انگیزه و توان مضاعفی را به سربازان گمنام امام زمان(عج) داده است. ضمن آن که مقام مقام معظم رهبری(مدظله) نیز مرتباً دامنه و سطح انتظارات خود را از تشکیلات اطلاعاتی به وضوح بیان نموده و سرمشق‌های جدیدی را برای انواع فعالیت‌های حرفه‌ای وزارت مطرح کرده‌اند. حسن اعتماد و اطمینان مقام معظم رهبری(مدظله) و رؤسای جمهوری در مقاطع مختلف، مهم‌ترین سرمایه وزارت اطلاعات در طول حیات خود بوده است.

۵/۲/۳) تعامل با اقوام، فرقه‌ها، مذاهب و ادیان

حفظ انسجام ملی و یکپارچگی فرهنگی – اجتماعی کشوری هم‌چون ایران که رنگین‌کمانی از تنوعات قومی، مذهبی، دینی و فرقه‌ای را بنا به دلایل تاریخی، طبیعی، جامعه‌شناختی و در پاره‌ای موارد مصنوعی و بر ساخت شده در خود دارد، حائز اهمیتی فراوان بوده و قطعاً دارای وجه امنیتی و بالطبع اطلاعاتی است. بیگانگان و نیز جریانات افراطی و رادیکال داخلی همواره درصد ایجاد تشنج و بسیج عمومی گروه‌های مختلف قومی و مذهبی و فرقه‌ای در کشور هستند. در مقابل، راهبرد ثابت و دائمی مقام معظم رهبری (مدظله) ایجاد وحدت، اتحاد ملی و حفظ همبستگی و یکپارچگی تاریخی و سرزمینی بوده است.

وزارت اطلاعات نیز با در نظر گرفتن این ایده پیش‏روانه مقام معظم رهبری(مدظله) و با درک عمیق شرایط حساس موجود و آسیب‌پذیری‌ها، همیشه در صدد حفظ تعادل و آرامش بوده است.

۶/۲/۳) مبارزه و مقابله با مفاسد اداری و مالی و جرائم سازمان یافته

خصلت شبکه‌ای و پیچیدگی جرائم جدید که در فضای مدرن تکوین و توسعه یافته‌اند، سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی را وادار به حضور در این عرصه نموده است. وزارت اطلاعات در حوزه اقتصادی، مالی، بازرگانی و سایر بخش‌های صنعتی و خدماتی به صورت منسجمی فعالیت نموده ضمن حمایت و مساعدت و تسهیل در انتقال فن‌آورانه جدید و سرمایه‌های خارجی برای مقابله با فساد اداری و مالی همت گماشته است. وظیفه ذاتی دیگر وزارت، مقابله و کشف شبکه‌های فساد مالی بوده است که در این زمینه نیز توفیقات چشم‌گیری به دست آمده است، هر چند باید اذعان کرد برای کاهش نرخ فساد در کشور به کوشش‌های همه جانبه و عزم و اراده دسته‌جمعی میان همه نهادهای دست‌اندرکار نیاز جدی وجود دارد. در همین زمینه باید از تلاش‌های وزارت برای مقابله با قاچاق کالا و ارز و نیز قاچاق موادمخدر و شرارت[۶] یاد کرد.

۷/۲/۳) تربیت طیف وسیعی از نیروها و مدیران خدمت‌گذار به نظام

یکی دیگر از دستاوردهای مهم وزارت اطلاعات، تربیت و تأمین مدیران ارشد و کادرهای حساس اجرایی برای نظام اداری کشور می‌باشد. این نیروها که در سطوح و بخش‌های مختلف اداره کشور مشغول کار هستند، در جریان فعالیت اطلاعاتی آزمون خود را پس داده و با دقایق و جزئیات لازم برای دفاع از منافع عمومی ملت و کشور و نظام آشنا شده‌اند.

  • ملاحظات مهم وزارت اطلاعات در انجام عملیات‌ها و فعالیت‌های اطلاعاتی

به دلیل اقتضائات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی کشور و ویژگی‌های خاص نظام جمهوری اسلامی، فعالیت‌های سرویس اطلاعاتی آن نیز همواره دارای ملاحظات خاصی بوده و با رعایت یک سری ویژگی‌ها و اصول معین انجام پذیرفته‌اند. مهم‌ترین زمینه رعایت این استانداردهای هنجاری و اصول بنیادین به ماهیت دینی و اخلاقی حکومت اسلامی، مردم‌داری نظام، وابستگی تشکیلات به مقام ولایت، آخرت‌گرایی، هستی‌شناسی شیعی و… مربوط می‌شود. این بستر هنجاری و حقوقی، موجب رعایت یک‌سری اصول مهم در انجام کار اطلاعاتی شده است که در زیر به معرفی اجمالی آن‌ها خواهیم پرداخت:

  • رعایت اصول و احکام شرعی و پایبندی و تقید به احکام دینی؛
  • قانون‌مداری و حفظ حرمت شهروندان و حتی سوژه‌ها و کیس‌ها؛
  • مردمی بودن اطلاعات و تکیه بر مشارکت عمومی و استفاده از همکاری‌های اطلاعاتی اقشار مختلف مردم، یک اصل مهم کاری در وزارت تلقی می‌شود؛
  • حرفه‌ای کردن و تخصص‌گرایی در انجام مأموریت‌های اطلاعاتی یک ویژگی مهم دیگر سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی بوده است؛
  • اعتقاد به امنیت پایدار و همه جانبه؛ کارکنان وزارت اطلاعات با تأسی از رهنمودهای مقام معظم رهبری(مد ظله) و درک عمیق شرایط عمومی کشور و نیز آشنایی و تسلط بر نظریه‌های امنیتی رایج در دنیا؛
  • فقدان سوگیری‌های سازمانی و اداری و پرهیز از بخشی‌نگری نیز یک خصیصه مهم فعالیت اطلاعاتی در وزارت شمرده می‌شود؛
  • حفظ و تداوم اعتماد مقام معظم رهبری(مدظله) و جلب اطمینان معظم‌له یکی از ویژگی‌های راهبردی وزارت طی سه دهه گذشته بوده است؛
  • سلامت اداری و سازمانی، پاکیزگی و رعایت اصول صحیح مدیریت یکی دیگر از ویژگی‌های این تشکیلات است؛
  • کوچک‌سازی و تحدید مرزهای سازمانی یک راهبرد دیگر وزارت بوده است؛
  • حفظ اعتدال و تعادل بین اهداف و آرمان‌ها با واقعیت‌ها، مصلحت‌ها و محدودیت‌ها و تلاش برای ایجاد انطباق و سازگاری میان اهداف متعالی و آرمانی نظام؛
  • اعتقاد به رأفت اسلامی و پرهیز از خشونت و تندروی؛
  • اتخاذ رویکرد آینده‌نگرانه و پیش‌دستی در خصوص رویدادها و روندهای ضدامنیتی یک راهبرد مهم و حتی روح حاکم بر سازمان اطلاعاتی است؛
  • تلاش برای درک عمیق نیازمندی‌های مصرف‌کنندگان محصولات اطلاعاتی و رفع نیازهای آن‌ها با حداکثر سرعت و دقت، یک دغدغه مهم دستگاه اطلاعاتی بوده است؛
  • وزارت اطلاعات اعتقاد جدی به همکاری‌های بین نهادی و کار جمعی در قالب شورای هماهنگی اطلاعات، شورای امنیت کشور و شورای عالی امنیت ملی دارد.

بار دیگر باید تأکید کرد که ذکر این اصول و هنجارها به معنای تحقق کامل و قطعی آن‌ها نیست بلکه تحقق این معیارها در سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران در مقام مقایسه با دستگاه‌های مشابه در سایر کشورها (حتی کشورهای به اصطلاح پیشرفته در نظام‌های لیبرال دموکراسی) بوده و این دستگاه خود را پیش‌روتر و متعهدتر از آن‌ها ارزیابی می‌نماید. به طور طبیعی رسیدن به این فضائل و ویژگی‌ها حد و مرزی ندارد و تلاش مضاعف و بیش‌تری را می‌طلبد.

نتیجه‌گیری

آن چه در این نوشتار مرور شد، در پاسخ به پرسش اصلی و ابتدایی بود که در پی سوال از تأثیر و نقش فعالیت سرویس اطلاعاتی جمهوری اسلامی برای تحقق امنیت کشور و ملاحظات مترتب بر آن مطرح شد. نویسنده تلاش کرد تا با تکیه بر مجموعه تجارب موجود و نیز تجربه زیسته خود و فراتحلیل پژوهش‌ها و گزارشات پژوهشی تولید شده، به بررسی آن بپردازد. به این منظور، مهم‌ترین اقدامات و مأموریت‌های سرویس اطلاعاتی و تأثیرات آن بر سطوح مختلف امنیت ملی کشور مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت، مهم‌ترین اصول و معیارهای هنجاری حاکم بر این فعالیت‌ها تبیین گردید. خلاصه مباحث مطروحه را می‌توان در شکل زیر بیان نمود.

 

شکل ۱: فعالیت‌ها و اقدامات و مأموریت‌های تهدید محور و فرصت‌محور

منابع

  • بوزان، باری (۱۳۸۷)، مردم، دولت‌ها و هراس، ترجمه و انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  • تنهایی، ابوالحسن (۱۳۷۸)، نظریه‌های جامعه‌شناسی، انتشارات مرندیز.
  • شولسکی، آبرام (۱۳۸۱)، نبرد بی‌صدا: درک دنیای اطلاعات، ترجمه: معاونت پژوهشی دانشکده اطلاعات تهران: اطلاعات
  • نصری، قدیر (۱۳۸۱)، معنا و ارکان جامعه‌شناسی امنیت، فصلنامه راهبرد، شماره ۲۶٫

نویدنیا، منیژه (۱۳۸۲)، درآمدی بر امنیت اجتماعی، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال ششم، شماره اول.

به اشتراک بگذارید :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *



مطالب مرتبط >